dr Dagmara Kawoń-Noga
Regionalny Zespół Placówek Wsparcia Edukacji
Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Opolu


W kilku słowach o… Polskim Towarzystwie Biblioterapeutycznym


Biblioterapia, opiera się na założeniach, że obcowanie z twórczością literacką odgrywa istotną rolę w budowaniu tożsamości człowieka od najmłodszych lat1, że literatura zawiera walory terapeutyczne, a losy bohaterów literackich stanowią bezpieczną metaforę dla autentycznych problemów ludzkich, z którymi mamy do czynienia w prawdziwym życiu. Sesje biblioterapeutyczne pozwalają na uzyskanie wsparcia psychicznego, niwelowane stresu, oswojenie trudnych emocji, a także znalezienie sposobów poradzenia sobie z trudnymi i kryzysowymi sytuacjami życiowymi.

Terapeutyczna funkcja książki była doceniana już w czasach starożytnych. W Bibliotece Aleksandryjskiej umieszczono napis „Lekarstwo na umysł”2. Od XIII wieku w szpitalu w Kairze zalecono czytanie Koranu w celach terapeutycznych, a od XVIII wieku czytanie tekstów, jako swoisty rodzaj terapii, włączono również w europejskich ośrodkach dla chorych psychicznie3. Jak podaje R.J. Rubin, po raz pierwszy terminem „biblioterapia” posłużył się Samuel Mac Crothers w roku 1916 na łamach „Miesięcznika Atlantyckiego”. Definicja określająca biblioterapię jako „wykorzystanie książek i ich czytanie w leczeniu chorób nerwowych” pojawiła się w roku 1941 w „Ilustrowanym Słowniku Medycznym Dorlanda”. Amerykańskie Stowarzyszenie Bibliotekarzy uznało jednak za oficjalną definicję biblioterapii tę opublikowaną w „Międzynarodowym Słowniku Webstera”. W tym przypadku chodziło o: „użycie wyselekcjonowanych materiałów czytelniczych jako pomocy terapeutycznej w medycynie i psychiatrii; a także przewodnik w rozwiązywaniu problemów osobistych poprzez ukierunkowane czytanie”4.

W Polsce terminu „biblioterapia” zaczęto używać w latach 30. XX wieku, ale jako dyscyplina naukowa rozwinęła się ona dopiero w latach 80. Biblioterapia w formie działań terapeutyczno-rehabilitacyjnych, dydaktyczno-wychowawczych i profilaktycznych realizowana jest na warsztatach terapii zajęciowej, w domach pomocy społecznej, w środowiskowych domach samopomocy, w świetlicach terapeutycznych, w klubach osiedlowych, w szpitalach, w przedszkolach, w szkołach i bibliotekach. Działalność propagatorsko-edukacyjną o zasięgu ogólnokrajowym i lokalnym prowadzi Polskie Towarzystwo Biblioterapeutyczne (www.biblioterapiatow.pl).5

Początki Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego nierozerwalnie związane są z Państwowym Pomaturalnym Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy we Wrocławiu. W roku 1996 mury studium opuścili słuchacze dziesiątego rocznika specjalizacji biblioterapeutycznej. W kolejnym roku zorganizowano zjazd absolwentów oraz konferencję popularnonaukową pod hasłem „Biblioterapeuta – w poszukiwaniu tożsamości zawodowej” (18.IV.1997r.). Oddolna inicjatywna Rafała Ćwikowskiego, jednego z absolwentów, jako propozycja powołania grupy, w której działałyby osoby zainteresowane biblioterapią, stała się przyczynkiem do powołania tymczasowego zarządu i następnie ukonstytuowania się Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego. Pierwsze Walne Zebranie i wybór władz Towarzystwa miało miejsce w listopadzie 1997 roku. W skład zarządu PTB weszli wówczas: Prezes Małgorzata Siemież – absolwentka wrocławskiej biblioterapii i pedagogiki w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Zielonej Górze, obecnie dr nauk pedagogicznych, Wiceprezes dr Irena Borecka – bibliotekoznawca i psycholog, Sekretarz Rafał Ćwikowski – absolwent ATK w Warszawie, Skarbnik Dorota Sztylińska, absolwentka biblioterapii, studentka bibliotekoznawstwa na Uniwersytecie Wrocławskim oraz w charakterze Członka Zarządu Agnieszka Chamera-Nowak – absolwentka biblioterapii i bibliotekoznawstwa na Uniwersytecie Wrocławskim, dziennikarka „Wieczoru Wrocławia”, obecnie dr nauk humanistycznych.

W roku 2000 nastąpiła zmiana w składzie Zarządu PTB. Nowym Prezesem została dr Irena Borecka, a Wiceprezesem Genowefa Surniak. Irena Borecka funkcję Prezesa pełniła do roku 2008. Była osobą o niezwykłej aktywności i pracowitości. Autorka wielu książek i artykułów z zakresu biblioterapii, twórczyni licznych programów autorskich. W marcu 2008, po nagłej śmierci Ireny Boreckiej6, stanowisko Prezesa objęła Genowefa Surniak, a Wiceprezesa dr Lidia Ippoldt.

Obecnie w Zarządzie zasiadają: dr Wanda Matras-Mastalerz – Prezes PTB, Ewa Kramarczyk – Wiceprezes PTB, Paulina Knapik – Sekretarz PTB, Magdalena Krupa – Skarbnik PTB oraz Justyna Jurasz – Członek Zarządu. Siedziba główna Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego mieści się w Państwowym Pomaturalnym Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy we Wrocławiu, ale działalność obejmuje obszar całego kraju i koncentruje się w kołach lokalnych. Aktualnie aktywnie działa 13 oddziałów terenowych: Gorzowski, Krakowski, Legnicki, Lubiński, Lubuski, Poznański, Wałbrzyski, Wrocławski, Warszawski, Łódzki, Opolski, Sądecki, Podlaski. PTB zrzesza członków zwyczajnych, wspierających i honorowych.

Głównym nurtem działalności PTB od zawsze jest popularyzowanie biblioterapii w jak najszerszym jej rozumieniu i praktykowaniu, działanie na rzecz aktywizowania i włączania osób niepełnosprawnych do życia społecznego i kulturalnego oraz wspieranie tworzenia bibliotek w szpitalach i lecznicach. Członkowie oddziałów terenowych na co dzień prowadzą zajęcia biblioterapeutyczne, tworzą programy autorskie, realizują spotkania i eventy skierowane do różnych grup wiekowych oraz osób o zróżnicowanych problemach. Oferta zajęć biblioterapeutycznych opiera się o profesjonalnie przygotowany proces diagnozy, programy i scenariusze zgodne z warsztatem biblioterapeutycznym oraz bogate formy i metody pracy.

W obszarze prowadzenia edukacji w zakresie biblioterapii z obszernej propozycji szkoleń i kursów można wymienić kilka przedsięwzięć, np.: kurs z biblioterapii realizowany z Instytutem Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie, opracowanie programów i prowadzenie zajęć w ramach dwusemestralnych studiów z biblioterapii w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego, wspólne prowadzenie zajęć z biblioterapii w Wojewódzkim Ośrodku Metodycznym w Gorzowie Wielkopolskim czy powołanie Centrum Kształcenia Biblioterapeutycznego w porozumieniu z Wojewódzką Biblioteką Publiczną i Centrum Animacji Kultury w Poznaniu.

Zgodnie z założeniami statutowymi do najważniejszych zadań PTB należy zaliczyć:
1. Dążenie do konsolidacji środowisk zainteresowanych biblioterapią oraz koordynowanie ich działania.
2. Popularyzowanie osiągnięć podmiotów działających na rzecz biblioterapii.
3. Rozwój i popularyzacja biblioterapii w społecznościach lokalnych, w kraju i za granicą.
4. Projektowanie, prowadzenie warsztatów oraz szkoleń z wykorzystaniem metod oraz technik biblioterapii i arteterapii.
5. Animacja na rzecz rozwoju społeczno-kulturowego społeczności lokalnych.
6. Tworzenie bibliografii książek i czasopism odpowiednich w swojej formie i treści do pracy z osobami z niepełnosprawnością (z problemami zdrowotnymi, społecznymi itp.) oraz dostosowanych do ich percepcji.
7. Wspieranie wszelkich inicjatyw mających na celu tworzenie bibliotek w różnych placówkach i środowiskach.
8. Biblioterapeutyczne przygotowanie bibliotekarzy.
9. Rozbudzanie aktywności zawodowej oraz kształtowanie i upowszechnianie nowoczesnej myśli biblioterapeutycznej.
10. Rozwój i popularyzacja metod i technik biblioterapii i arteterapii.
11. Popularyzacja książki i rozwój czytelnictwa.
12. Produkowanie i rozpowszechnianie wydawnictw literackich i czasopism, materiałów filmowych, muzycznych i multimedialnych.
13. Zaspokajanie potrzeb czytelniczych i informacyjnych społeczeństwa.
14. Upowszechnianie wiedzy, kultury i sztuki.
15. Zaspokajanie potrzeb oświatowych, kulturalnych, sportowych, rekreacyjnych, zdrowia i opieki zdrowotnej oraz edukacyjnych społeczeństwa.
16. Działalność wspierająca społeczności lokalne.
17. Wspieranie nauki, oświaty, edukacji i wychowania.
18. Wspieranie i ochrona dóbr kultury.7

Działalność PTB ma charakter społeczny, prowadzona jest na rzecz wszystkich potrzebujących, w tym min.: dorosłych, seniorów, dzieci i młodzieży, osób niepełnosprawnych i wykluczonych społecznie lub zagrożonych takim wykluczeniem, a także na rzecz organizacji i podmiotów oraz wszystkich zainteresowanych terapią książką.

Szczególnie istotne obszary działania PTB mieszczą się w realizacji zadań o charakterze naukowym, szkoleniowym i popularyzatorskim. Jak wynika ze Sprawozdania z działalności Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego, w roku 2019 zorganizowano: 40 kongresów, konferencji i sympozjów, prawie 570 warsztatów, szkoleń i kursów, odnotowano ponad 60 działań o charakterze biblioterapeutycznym w ramach różnych projektów kulturowych i edukacyjnych lub we współpracy ze środowiskami lokalnymi. Członkowie PTB angażują się również w tworzenie dorobku naukowego, publikując w sumie rocznie ok. 60 artykułów i innych wydawnictw zawierających treści merytoryczne i metodyczne dotyczące organizacji warsztatu pracy biblioterapeuty. Ważną funkcją PTB jest organizowanie szeroko zakrojonego systemu propagowania idei terapii przez czytanie, zarówno w środowiskach i instytucjach predestynowanych do organizacji warsztatów biblioterapeutycznych, takich, jak: szkoły, biblioteki, ośrodki wychowawcze, domy kultury, szpitale, jak i w środowiskach akademickich i artystycznych.

Od 1998 roku Polskie Towarzystwo Biblioterapeutyczne redaguje biuletyn „Biblioterapeuta”, który zawiera treści o charakterze naukowym dotyczące literatury i edukacji czytelniczej. Źródłem ciekawych rozwiązań metodycznych są publikowane na szeroką skalę autorskie programy i scenariusze biblioterapeutyczne. Pojawiają się tu również recenzje książek, a także informacje o wydarzeniach związanych z biblioterapią. Bywa, że w piśmie drukowane są miniatury i debiuty literackie. Na łamach „Biblioterapeuty” ukazały się teksty znamienitych autorów, takich jak: prof. Jerzy Jastrzębski, dr Irena Borecka, dr Perie J. Longo, dr Edyta Zierkiewicz, dr Lidia Ippoldt, dr Małgorzata Czerwińska, prof. Bronisława Woźniczka-Paruzel, dr Bogusława Lewandowska, dr Alicja Ungeheuer-Gołąb, dr Maria Molicka, dr Leon Krzemieniecki, dr Angela Bajorek, dr Wiktor Czernianin, dr Tomasz Kruszewski, dr Wanda Matras, prof. Wolfgang Hassner, dr Edyta Izabela Rudolf, prof. Wiktor Tarantieja.

Warto zaznaczyć, iż PTB prowadząc działalność wielokierunkową, odznacza się wyjątkową otwartością i chętnie podejmuje współpracę z rozlicznymi instytucjami. Nie sposób nie wspomnieć o bliskim związku ze Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy we Wrocławiu, o Powiatowej i Miejskiej Bibliotece Publicznej „Pod Atlantami” w Wałbrzychu, Dolnośląskiej Bibliotece Publicznej we Wrocławiu, Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Poznaniu, Ośrodku Czytelnictwa Chorych i Niepełnosprawnych w Toruniu i Pedagogicznej Bibliotece Wojewódzkiej w Opolu.

Świadomość złożonej i trudnej sztuki „leczenia książkami”, którą propagują biblioterapeuci oraz chęć i dążenie do jak najwyższej jakości pracy na rzecz uczestników sesji biblioterapeutycznych oraz słuchaczy kursów i szkoleń z zakresu biblioterapii wymusza ciągłe doskonalenie i rozwijanie idei, teorii i praktyki wśród członków PTB. Towarzystwo korzysta z merytorycznego wsparcia tych obszarów napływającego z różnych kierunków. Należy zwrócić uwagę na współpracę PTB m.in. z prof. Witą Szulc (Zakład Edukacji Zdrowotnej i Arteterapii Uniwersytetu Wrocławskiego, Stowarzyszenie Arteterapeutów Polskich „KAJROS”), prof. Bronisławą Woźniczką-Paruzel (Zakład Bibliotekoznawstwa, Czytelnictwa i Biblioterapii w Instytucie Informacji Naukowej i Bibliologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu) oraz dr Marią Molicką (Europejskie Towarzystwo Psychologii Zdrowia)8.

Polskie Towarzystwo Biblioterapeutyczne prosperuje nieprzerwanie od dwóch dekad, zrzesza ponad 200 osób: certyfikowanych biblioterapeutów, psychologów, pedagogów, bibliotekarzy i literaturoznawców. Liczba osób odwiedzających poszczególne oddziały PTB i korzystająca z oferty biblioterapeutycznej wzrasta systematycznie. Zapotrzebowanie społeczne na działania o charakterze pomocowym, oparte o kontakt ze słowem pisanym, preferujące wyłącznie profesjonalny i bezpieczny model działania terapeutycznego pod okiem pedagogów i bibliotekarzy PTB wskazują, że działalność Towarzystwa jest nie tylko pożyteczna, ale wręcz konieczna.


[1] Molicka M., Biblioterapia i bajkoterapia. Rola literatury w procesie zmiany rozumienia świata społecznego i siebie, Poznań, Media Rodzina, 2011, s.9.
[2] Janus E., Nowak J., Biblioterapia (https://www.mp.pl/pacjent/rehabilitacja/terapia-zajeciowa/118022,biblioterapia) dostęp: 2.09.2020.
[3] Tamże
[4] Szulc W., Arteterapia. Narodziny idei, ewolucja teorii, rozwój praktyki, Difin SA, Warszawa 2011, s. 131.
[5] Janus E., Nowak J., Biblioterapia (https://www.mp.pl/pacjent/rehabilitacja/terapia-zajeciowa/118022,biblioterapia) dostęp: 2.09.2020.
[6] We wrześniu 2009 roku w siedzibie PTB otwarto Gabinet Biblioterapeutyczny im. Ireny Boreckiej
[7] Statut PTB
[8] Śliwińska J., Surniak G., Ludzie jak perły… Z historii Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego, „Przegląd Biblioterapeutyczny” 2011, nr 1, s. 82.
                                                              

"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska