Jolanta Zakrawacz, Łukasz Brudnik
Dział Instrukcyjno-Metodyczny WBP w Opolu


„Hiszpanią zainteresowałam się zupełnie przez przypadek, ponieważ ona tak naprawdę przydarzyła mi się” - rozmowa z Katarzyną Kobylarczyk



Fot. Monika Ostrowska

Dlaczego postanowiła Pani zostać reporterką?
Ha, to jest dobre pytanie (śmiech). To było moje marzenie od dziecka. Ja rzeczywiście wymyśliłam sobie ten zawód bardzo wcześnie, bo już w szkole podstawowej. Dlaczego? Dlatego, że chciałam mieć życie pełne przygód. Ponieważ we współczesnym świecie ciężko jest być podróżnikiem i odkrywać jakieś nowe lądy, więc wymyśliłam sobie, że praca dziennikarska, która kojarzyła mi się z filmami przygodowymi będzie sposobem na to, żeby te przygody móc jeszcze przeżywać, żeby móc dużo podróżować, poznawać ciekawych ludzi. I tak sobie to wymyśliłam i konsekwentnie później dążyłam do tego, żeby reporterem zostać. Zwłaszcza, że mój tata też chciał kiedyś być dziennikarzem. Nie został nim, ponieważ w PRL-u nie wolno było swobodnie korzystać ze słowa. I dopiero ja właściwie wcieliłam w życie jego marzenia.

Co takiego musi mieć w sobie dana historia, aby zdecydowała się Pani o niej napisać?
To musi być coś, co nie daje mi spokoju. To musi być coś, co mnie zmusi do pisania. Ponieważ ja tak naprawdę bardzo nie lubię pisać. I bardzo się męczę, pisząc. I całą tę moją pracę, jako dziennikarz, mogę podzielić na dwa etapy. Pierwszy to etap zbierania materiałów. To spotykanie się z ludźmi, jeżdżenie, szukanie, rozmawianie. Nawet siedzenie w archiwach, nawet siedzenie w bibliotekach to ta część, którą bardzo lubię. A potem nadchodzi drugi etap, kiedy trzeba usiąść przy komputerze i to wszystko z siebie wypluć. I to jest straszne. I to jest rozpaczliwe. I to jest straszliwa męka dla mnie. Zatem, żeby jakaś historia mnie bardzo zainteresowała, to musi to być coś, co mnie zmusi do podjęcia tego wysiłku, co mi nie będzie dawało spokoju, co mnie będzie gryzło od środka i zmusi do pisania.

Wiele się chyba nie pomylę, mówiąc, że Hiszpania zajmuje specjalne miejsce w Pani sercu. Skąd ta fascynacja?
Hiszpanią zainteresowałam się zupełnie przez przypadek, ponieważ ona tak naprawdę przydarzyła mi się. Mój mąż dostał tam stypendium naukowe i właściwie w ciągu paru dni musieliśmy się zdecydować, czy jedziemy tam na dwa lata, czy nie. I pojechaliśmy, nie znając języka, nie znając kultury, nie znając zwyczajów. Zostaliśmy rzuceni na głęboką wodę. No i okazało się, że Hiszpania jest po prostu krajem niesamowicie przyjaznym dla przybyszów. Ma przepiękny język, którego bardzo łatwo można się nauczyć i który jest przyjmowany z wdzięcznością. To znaczy, Hiszpanie bardzo się cieszą, jak ktoś stara się mówić po hiszpańsku, więc pomagają. Hiszpania jest niesamowicie piękna sama w sobie. Jest tajemnicza. Jest stara. Ma wiele niesamowitych, uroczych zakątków. Jest naprawdę fascynującym krajem.

Pierwsza Pani książka poświęcona Hiszpanii dotyczyła tradycji hiszpańskich fiest. Dlaczego zdecydowała się Pani o tym napisać?
Dlatego, że fiesty bardzo mnie zaskoczyły. Ja nie jestem człowiekiem, który jakoś bardzo lubi uczestniczyć w festiwalach, imprezach, pokazach. I na te hiszpańskie fiesty wysłali mnie znajomi Hiszpanie. Oni mi po prostu powiedzieli: „słuchaj skoro już tu jesteś, to musisz przejechać się na taką fiestę do Walencji”. Zobaczysz, jak to wygląda. Pojechałam z dużymi oporami, ponieważ wydawało mi się , że to będzie, albo jakaś impreza folklorystyczna, albo po prostu wielka biba, na której wszyscy się bawią. Jednak to okazało się czymś zupełnie innym, czymś, co przekraczało moje wyobrażenia. Doświadczenie niesamowitego ducha wspólnoty ludzi, którzy bawią się tam sprawiło, że zaczęłam wyszukiwać co dziwniejsze fiesty w różnych małych miasteczkach, w małych miejscowościach. Im bardziej absurdalne i dziwne, tym lepiej. Później wypytywałam wszystkich znajomych, czy w ich wiosce nie ma przypadkiem jakiejś fiesty, która odbywa się tylko tam i nigdzie indziej. I tak już jeździłam z jednego miejsca na drugie.

Która z fiest najbardziej zapadła Pani w pamięci?
Jest taka fiesta w Berdze. Berga to jest nieduże miasteczko w Katalonii. I tam odbywa się impreza, która nazywa się La Patum. I ona jest niesamowita, ponieważ Berga jest mała i w tej imprezie uczestniczą praktycznie wszyscy mieszkańcy tego miejsca. I w pewnym momencie oni się schodzą na taki ryneczek, który się tam znajduje. Tłum jest taki, że trudno tam wcisnąć szpilkę. Ludzie mają na sobie dziwne stroje, jak chochoły, z jakiejś słomy, z rogami. Takie niby diabły, nie wiadomo co. Zostaje wyłączone całkowicie oświetlenie w mieście i nagle rogi, które mają uczestnicy wydarzenia zostają podpalone. I cały plac eksploduje ogniem. Jest to niebezpieczne, bo są iskry, wszędzie jest dym, a zarazem wszystko jest tak niesamowite i zjawiskowe. Nie wiem, czy jakikolwiek przewodnik po Hiszpanii opisuje tę fiestę, ale naprawdę jest piękna i bardzo pierwotna w tym, co tam się wydarza.

Czy fiesty, zwłaszcza te największe, nadal możemy traktować jako element hiszpańskiej kultury, a może to już jest bardziej atrakcja turystyczna?
Niektóre, co ciekawe, są bardzo autentyczne. To znaczy, nie są robione pod turystów, jak np. te rozsławione i skomercjalizowane, na przykład w Pampelunie – te wszystkie biegi z bykami – albo w Tomatinie, tam, gdzie ludzie obrzucają się pomidorami. Ale większość tych fiest, zwłaszcza tych mniej rozsławionych, jest wydarzeniami dla lokalsów. Tam nie ma turystów. My bardzo często w tych małych miasteczkach byliśmy jedynymi obcymi i bardzo się wyróżnialiśmy. Miejscowi od razu widzieli, że przyjechał ktoś z zewnątrz, reagowali bardzo miło, przepuszczali do przodu, żebyśmy mogli lepiej wszystko zobaczyć.

Choć słowo „fiesta” kojarzy się z czymś radosnym, to jednak w Pyle landrynek pojawiają się momenty, mogące budzić co najmniej niepokój, jak choćby w rozdziale Cadaqués. Czekając na tramontanę. Dlaczego zdecydowała się Pani wprowadzić takie elementy?
Ponieważ fiesty kojarzą się, zwłaszcza nam Polakom, z czymś radosnym. A hiszpańskie fiesty do końca takie nie są. To znaczy, one mają pierwiastek tajemnicy, pewnej ciemności, mroku. I to widać w niektórych rozdziałach mojej książki. Ale też to się czuje, kiedy się tam jest; na przykład kiedy pojawia się jakieś niebezpieczeństwo. Jak się jedzie do Pampeluny na biegi z bykami, można zginąć. Jak się jedzie do Walencji na Las Fallas, można zostać poparzonym. Bo tam pali się takie wielkie kukły. Ja na przykład mam ślady na kurtce po iskrach, powypalane dziurki. Jak się jedzie w inne miejsca, można zostać zdeptanym przez rozhukane konie, można stracić bębenki w uszach. Hiszpanie się na to godzą. Oni uważają, że ten element niebezpieczeństwa, możliwej śmierci, w jakiś sposób wzbogaca te ich doświadczenia. Więc jest w fiestach element zgody na śmierć, jakby zaproszenie śmierci do świata żywych.

Strup. Hiszpania rozdrapuje rany to z kolei opowieść o traumie, związanej z wojną domową, w wyniku której do władzy doszedł generał Franco. Traumie, która ciągle jest obecna w społeczeństwie hiszpańskim. Jak udało się Pani dotrzeć do bohaterów swojej książki i namówić ich do zwierzeń?
Wbrew pozorom to nie było takie trudne. Zwłaszcza, jeśli chodzi o ludzi, którzy są potomkami republikanów i których dziadkowie, ojcowie, matki czy babcie były represjonowane. Wojnę domową w 39-m roku wygrali nacjonaliści generała Franco i nakazali milczenie tym rodzinom. I teraz po tylu latach, ci ludzie cieszą się, że mogą wreszcie mówić. Oni traktują to jako swoją misję, jako przywracanie pamięci o swoich krewnych. Więc im zależy nie tylko na tym, żeby na przykład odnaleźć ciało swojego dziadka, ale żeby opowiedzieć o nim. Żeby móc mówić. To jest bardzo ważne. Ja byłam często zaskoczona tym, że ci ludzie, mimo wielkiego bólu, który w nich jest, mimo wielkiej rany, która w ich pamięci się kryje, czują się zobligowani do mówienia. Więc, jak tylko dowiadywali się, że ja zbieram materiały, to często podchodzili, mówili: „napisz jeszcze o moim dziadku, ja ci opowiem”. Wyciągali dokumenty, wyciągali zdjęcia. Widać było, że czują misję przywrócenia pamięci.

Dobry reportaż to taki, w którym autor pozostaje neutralny w stosunku do opisywanych wydarzeń. Czy pisząc Strup, musiała Pani mocno się pilnować, aby nie opowiedzieć się po którejś ze stron konfliktu?
Tak, ponieważ na początku założyłam, że to będzie książka wyłącznie o ofiarach republikańskich, o ludziach, którzy w czasie wojny domowej byli represjonowani przez wojska nacjonalistów i później, w czasie dyktatury, przez frankistów. Z początku wydawało mi się więc, że to jest jedyna słuszna strona. Natomiast, kiedy zbierałam materiały, doszłam do wniosku, że nie mogę zostawić tej drugiej strony. Ponieważ w czasie wojny domowej w Hiszpanii represje były obustronne. Te zawinione przez nacjonalistów były większe, ponieważ zamordowano 150 tysięcy osób. Jednak był też czerwony terror ze strony anarchistów czy komunistów hiszpańskich i w jego wyniku zginęło około 50 tysięcy cywilów. Doszłam do wniosku, że nie jestem buchalterem, nie jestem księgowym, nie jestem historykiem ani sędzią i nie mogę opisać tylko jednej strony i zapomnieć o drugiej. Ból po obu stronach jest taki sam. I bardzo mi ulżyło, jak już do tego wniosku doszłam. Miałam lekkie wyrzuty sumienia, że tą drugą stronę zaniedbuję. I rzeczywiście zdecydowałam, że oddam głos ofiarom obu stron.

Za Strup otrzymała Pani Nagrodę im. Ryszarda Kapuścińskiego, przyznawaną za najlepszy reportaż książkowy, opublikowany w Polsce i po polsku. Czym jest dla Pani ta nagroda i jakie niesie ze sobą korzyści dla reportera?
Ta nagroda to dla mnie wielki zaszczyt i olbrzymie wyróżnienie, którego się nie spodziewałam. To chyba nawet było widać w czasie ogłoszenia wyników. Gdy Strup znalazł się na tzw. „krótkiej liście” pięciu nominowanych książek, byłam zupełnie usatysfakcjonowana. Stwierdziłam: „to już jest ten szczyt, już dalej nie mam jakichś wielkich oczekiwań”. Gala przyznawania nagród miała miejsce w czasie pandemii. Odbywała się o godzinie dziewiątej wieczorem. Wszyscy siedzieliśmy wtedy w domu, moje dzieci kładły się spać po kąpieli. Mówię do męża: „wiesz co, to ja się chyba nie będę malować teraz wieczorem, bo będą dzwonić tylko do tego zwycięzcy, a ja tutaj nie mam wielkich szans”. I on mi odpowiedział: „nie, nie, nie. Przebieraj się szybko, maluj się i siadaj”. I rzeczywiście pięć minut później dowiedziałam się, że to właśnie ja dostałam tę nagrodę. I to był straszny szok. Ogromny zaszczyt. Zwłaszcza, że Kapuściński był moim mentorem. Oczywiście, nie poznałam go osobiście, ale przeczytałam chyba wszystko, co napisał. A czy to ułatwia pracę reporterowi? Jeszcze nie wiem, dopiero się dowiem (śmiech).

Dla Małopolskiego Instytutu Kultury napisała Pani serię reportaży, poświęconych kulturze i historii regionu. Jak doszło do tej współpracy?
Doszło do niej w bardzo prosty sposób. Pochodzę z Krakowa, z Nowej Huty, pracowałam bardzo długo w Krakowie jako reporter-dziennikarz i któregoś dnia skontaktował się ze mną przedstawiciele Małopolskiego Instytutu Kultury, mówiąc, że chcą zrobić „zupełną nowość”. Organizowali Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego, czyli wydarzenie, w czasie którego można zwiedzać miejsca w Małopolsce, które na co dzień nie są udostępniane do zwiedzania, na przykład dwory, które znajdują się w prywatnych rękach albo kościoły, które są zamknięte z jakichś powodów. I zazwyczaj tej imprezie towarzyszył prosty przewodnik, gdzie były same „suche” fakty („z jakiego wieku?”, „kto zbudował?”, „kto zaprojektował?”). Organizatorzy w pewnym momencie wymyślili, że chcieliby to pokazać „poprzez” opowieść, a nie takie encyklopedyczne informacje. Poprosili mnie o napisanie tej opowieści. To była pierwsza tego typu książka przez nich wydawana, więc wszyscy eksperymentowaliśmy. I ta współpraca fantastycznie nam się ułożyła. Trwała pięć lat, w czasie których napisałam pięć takich książek. Wspominam to niezwykle, ponieważ to było odkrywanie rzeczy, o których człowiek nie wie. Naprawdę niesamowita przygoda, przypominająca trochę eskapady Pana Samochodzika. Z tym że ja odkrywałam różne skarby w Małopolsce.

Czy w wyborze tematów miała Pani pełną swobodę?
Miałam pełną swobodę w wyborze tematu opowieści, ale ona musiała być związana z konkretnym miejscem, co stanowi dodatkowe wyzwanie. Bo taka jest formuła Małopolskich Dni Dziedzictwa, że ekipa tego projektu wybiera z reguły dziesięć, a czasem piętnaście obiektów. Dostawałam listę tych obiektów oraz kontakty do ich gospodarzy. Na przykład „dostawaliśmy” kościół, dwór i jeszcze jakieś inne miejsce i ja musiałam w sposób fabularyzowany, a jednocześnie „reporterski” te miejsca opisać.

Najnowsza Pani książka to Kobiety Nowej Huty. Cegły, perły i petardy. Czy mogłaby pani w kilku słowach ją opisać?
To jest panorama dziejów Nowej Huty, mojej „małej ojczyzny”, opowiadana z perspektywy kobiet i ich losów. Jest to „brakujący element” historii Nowej Huty, ponieważ miejsce to zwykle opisywane było z męskiego punktu widzenia. Mówiło się więc o murarzach, przodownikach pracy, hutnikach, później o opozycjonistach, a ja miałam takie poczucie, że brakuje w tych opowieściach kobiet. I jak zaczęłam w tym temacie „grzebać”, okazało się, że kobiety odgrywały niesamowitą rolę w historii Nowej Huty. To było zresztą pierwsze miejsce, gdzie po wojnie kobiety się emancypowały, gdzie mogły zacząć wykonywać zawody tradycyjnie uznawane za „męskie” i na przykład zostać murarką, albo spawaczką, albo szklarką. Opisuję dzieje Nowej Huty, zaczynając od kwestii wywłaszczeń, które spotkały tamtejszych gospodarzy i gospodynie, zmuszonych oddać swoją ziemię pod budowę kombinatu i miasta, bo Huta miała być niezależnym miastem. Następnie zajmują mnie losy kobiet, które przyjechały budować to miejsce i kładły cegły. Potem opowiadam o codziennym życiu tej dzielnicy z punktu widzenia kobiet, które ją „karmiły”, czyli ekspedientek, kelnerek, kucharek, jednym słowem, kobiet, które dbały o to, żeby „dobrze się toczyło życie w Nowej Hucie”. Okazuje się, że Huta jest też domem dla wielu bardzo awangardowych artystek, które również opisuję. Ale „kobiety Nowej Huty” to także „petardy”. To niezwykle silne osoby, które walczyły o tę dzielnicę, zwłaszcza w stanie wojennym. Opisuję zatem losy kilku opozycjonistek, które mimo, że miały rodzinę, dzieci, nie bały się chodzić na strajki, rzucać kamieniami w zomowców ani obalać pomnika Lenina, który stał w centralnym punkcie Nowej Huty. I właściwie wywalczyły dla tej dzielnicy wolność.

Czy może Pani zdradzić, na jaki temat będzie Pani kolejna książka?
Będę wracać do Hiszpanii i opisywać problem „kradzionych dzieci”. To jest zjawisko, które sięga korzeniami do lat czterdziestych, pięćdziesiątych, kiedy po wojnie domowej do więzień frankistowskich trafia bardzo dużo kobiet. Władza odbiera im dzieci, a następnie oddaje je „prawomyślnym” rodzinom, które żyją w zgodzie z ideałami nowej władzy. Po tych dzieciach ginie ślad. Zostają wpisane jako biologiczne dzieci „nowych” rodziców. Później ten proceder przekształca się w zwykły biznes. Jest zapotrzebowanie na dzieci, więc odbiera się w szpitalach dzieci (noworodki) kobietom, które są samotne, gorzej wykształcone, które pochodzą z „trudnych” środowisk, albo takim, którym trafiła się ciąża pozamałżeńska czy przedmałżeńska. Następnie mówi się im, ze ich dzieci zmarły. Ten skandal wybuchł dopiero po roku dwutysięcznym i w tej chwili szacuje się, że takich dzieci może być nawet trzysta tysięcy. To jest ogromna liczba. W Hiszpanii jest teraz bardzo dużo stowarzyszeń działających na rzecz rodzin, które się szukają. Są kobiety, które szukają swoich dzieci. Są dzieci, które szukają swoich prawdziwych rodziców, ponieważ w dorosłym życiu dowiedziały się, że nie są biologicznymi dziećmi swoich opiekunów. Są rodzeństwa rozdzielone. Bardzo często rozdzielano bliźnięta, mówiąc matce, że jedno z nich zmarło. Więc bliźnięta szukają się teraz. Usiłują odnaleźć swoją zagubioną siostrę czy brata. To są straszne tragedie. Bardzo trudno jest dojść tutaj do prawdy. Dla mnie jest to też opowieść o losie kobiety w czasach frankizmu i o traumie, którą powoduje kłamstwo.

Dziękuję za rozmowę.
Bardzo dziękuję.

[18.09.2020 r.]

Katarzyna Kobylarczyk reporterka, autorka książek m. in. Pył z landrynek. Hiszpańskie fiesty, Był sobie czas, Wszystko płynie, Wielki wybuch 1914-1918 czy Baśnie z bloku cudów. Reportaże nowohuckie. Laureatka Nagrody im. Ryszarda Kapuścińskiego za reportaż literacki oraz Kryształową Kartę Polskiego Reportażu – Nagrodę Prezydenta Lublina za książkę Strup. Hiszpania rozdrapuje rany.

                                                              

"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska