Kamilla Wójt
Dział Instrukcyjno-Metodyczny WBP w Opolu
Róża Wójt
Liceum Ogólnokształcące nr 1 w Opolu


漫画 (czytaj: manga)


Słowo „manga” w języku japońskim oznacza: komiks, obraz, rysunek, szkic, karykaturę, a terminu tego używano pierwotnie do określenia sposobu ozdabiania rycin czy innych form sztuki użytkowej. W XX wieku nazwa ta upowszechniła się dla odrębnej formy wydawniczej, tzw. komiksu japońskiego. Kraj pochodzenia danej publikacji jest bardzo istotny, ponieważ np. komiksy koreańskie to manhwy i nie wolno ich mylić. Co ciekawe, znani z umiłowania i wierności swojej tradycji Japończycy, po II wojnie światowej, będąc pod okupacją amerykańską, zachłysnęli się zachodnimi nowinkami, w tym także komiksami zza Wielkiej Wody, tworząc początkowo w podobnym stylu. Kierunek rozwoju mang w formule i konwencji znanej nam dziś nadał gatunkowi wielki mangaka nazywany „bogiem mangi” – Osamu Tezuka, debiutując w 1946 r. I tu warto nadmienić kilka słów o autorach w ogóle, którymi w przeważającej większości przypadków są scenarzyści-rysownicy w jednej osobie. Jeśli role te w danej mandze zostały podzielone, oba nazwiska twórców znajdą się na okładce.

Większość z nas słusznie kojarzy ten rodzaj wydawnictwa, jako historię opisaną w obrazkach, z tekstem (choć nie zawsze) umieszczonym w „dymkach”, publikowaną w czasopismach (w odcinkach) lub w osobnych zeszytach. Mangi wydawane w Polsce posiadają formę książkową i mają nadany ISBN.


Kaiu Shirai, Posuka Demizu, The Promised Neverland
(https://www.monime.pl/the-promised-neverland-tom-1/)

Jak czytać mangę? Od tyłu!
Tradycyjnie pismo japońskie zapisuje się od prawego głównego rogu, w pionie (przykład: https://es.wikipedia.org/wiki/Katagiri_Katsumoto). Z tego powodu w mangach dymki z tekstem są wyższe i węższe w porównaniu do komiksów zachodnich – tekst oryginalnie biegnie w nich w pionie. Kadry ułożone są według tej samej zasady: pierwszy jest ten w prawym głównym rogu na stronie, która w „u nas” byłaby ostatnia. Warto zajrzeć do Sagi Winlandzkiej, na jej ostatnią (czyli według europejskiej kolejności – pierwszą) stronę. Znajduje się tam mały poradnik (również w: https://pl.wikipedia.org/wiki/Manga). Wbrew pozorom i obawom odbiór jest bardzo intuicyjny i można się przyzwyczaić do tego nietypowego ułożenia. Po prostu trzymając tomik w ręce, należy zacząć czytać… od tyłu!



O czym można przeczytać w mangach? O wszystkim.
Mangi są tworzone na dosłownie każdy temat i w każdym gatunku. Dramaty, komedie, tzw. przygodówki i obyczajówki, fantasy, SF, erotyka, horrory, kryminały... Niektóre kierowane do ledwo czytających dzieci, inne szczególnie przypadną do gustu dorosłym pracownikom korporacji. Akcja może dziać się we współczesnej Japonii, magicznym quasi-średniowieczu, na pokładzie kosmicznej śmieciarki 2075 roku, w Ameryce Północnej XIX wieku, na korytarzach męskiej szkoły w wiktoriańskiej Anglii, w wiosce ninja lub gdziekolwiek indziej. Tak samo jak w przypadku książek czy filmów trafiają się pozycje genialne, bardzo dobre, przyjemne średniaczki oraz całkiem takie sobie. Manga jako taka jest ogromnym medium dającym wielkie możliwości, z których zresztą twórcy chętnie korzystają – warto pamiętać, że rynek komiksowy w Japonii jest nieporównywalnie większy niż Zachodni. Najpopularniejsze tytuły potrafią sprzedać się w kilkudziesięciu milionach egzemplarzy rocznie! Na uwagę zasługuje fakt, że poza autorskimi historiami, rysownicy mang biorą na swój warsztat także dzieła światowej literatury i to takie, których nawet byśmy sobie nie wyobrażali w komiksowej formie, jak choćby dzieła Szekspira. Biorąc pod uwagę gigantyczne grono odbiorców, można mieć nadzieję, że chociaż część z nich, zachęcona, sięgnie i po pierwowzór.


Ikumi Katagiri, Ai Ninomiya, Are you Alice?
(https://www.monime.pl/are-you-alice-manga/)


Ena Moriyama, Hrabia Monte Christo
(https://www.monime.pl/hrabia-monte-christo-manga-powiesc/)



Od czego by zacząć? (pamiętając, że od tyłu)
Na pytanie: od jakiej mangi zacząć swoją przygodę? – odpowiedzieć jest bardzo trudno, choć prawdziwemu pasjonatowi mang już samo pytanie sprawi ogromną radość, ale i – uwaga! – może sprowokować kilkugodzinny wykład. Jednak wybrać tylko kilka tytułów z tysięcy wspaniałych pozycji.. Ostatecznie krakowsko-japońskim targiem udało się nam zdecydować na tytuły łatwe w czytaniu dla laika (poza One Piece, o czym za chwilę), ładnie narysowane, reprezentujące różne gatunki, formaty wydania i wydawnictwa.

Wilcze dzieci — kierowany do młodych kobiet dramat obyczajowy z elementami nadprzyrodzonymi, skupiający się jednak na codziennym życiu pewnej nietypowej rodziny. Duże, statyczne kadry ułatwiają czytanie, a kreska jest pełna uroku, choć dość umowna. Historia zamyka się w trzech tomach.



Opowieści Panny Młodej — wydane zostały w wersji deluxe, z twardą okładką i obwolutą. Akcja dzieje się na terenach egzotycznych zarówno dla nas, jak i dla Japończyków, w okolicach Jedwabnego Szlaku. Fabuła opowiada o zwyczajnym życiu Mongołów w XIX wieku, przedstawionym z zachowaniem realiów historycznych. Historia słynie m.in. ze swojej niesamowitej oprawy graficznej, pełnej szczegółów pieczołowicie oddanych. Obecnie w Polsce wydano 11 tomów, następne ciągle powstają.



Saga Winlandzka — kierowana jest do młodych i dorosłych mężczyzn. To realistycznie przedstawiona historia młodego wikinga, pełna scen walk (zarówno na pięści i noże, jak i walk między wojskami, statkami czy bitew psychologicznych). W Polsce ukazało się dotychczas 7 tomów w formacie ‘’dwa w jednym’’.



One Piece — tytuł, który zaczął wychodzić w roku 1997 i przez kilkunaście lat zajmował pierwsze miejsce w rankingu najlepiej sprzedających się na świecie mang. W 2014 roku został wpisany do Księgi Rekordów Guinnessa jako "komiks jednego autora o największej liczbie sprzedanych egzemplarzy", a było ich wtedy 320 866 000! Obecnie osiągnął pułap 100 tomów, a seria ciągle trwa i końca nie widać. Jest to tzw. bitewniak czyli tytuł, którego główną osią są kolejne walki głównych bohaterów, a gatunkowo zaciekawi głównie młodych czytelników, zwłaszcza chłopców wychowanych na mangach. Tytuły z tego nurtu (m.in. One Piece) mają mniejszy format, umowne rysunki przepełnione akcją i bardzo dynamiczne kadrowanie, co czyni je wyjątkowo trudnymi w odbiorze dla nieprzyzwyczajonego czytelnika.



Dwa słowa o polskim rynku
Pierwsza manga została wydana w Polsce w 1996 roku. Od tamtego czasu powstało wiele wydawnictw – niektóre z nich upadły, inne zmieniły branżę, pozostałe jednak rozwijały się aż do obecnego poziomu, gdzie miesięcznie na rynek wypuszczanych jest ponad 40 tomów, a strony wydawnictw na Facebooku śledzi po 30 tysięcy osób. Najwięcej mang czyta nastoletnia młodzież, szczególnie dziewczyny, jednak wydawnictwa dbają o to, by każdy znalazł coś dla siebie. Obecnie mamy na rynku siedem działających wydawnictw (przez kilkanaście lat istnienia rynku mangowego w Polsce dokonywały się tu różne roszady). Są to: Japanica Polonica Fantastica (JPF), Waneko, Studio JG (z podoficyną Osiem Macek), Kotori, Hanami, Dango, Akuma.
Żadne z nich nie prowadzi komiksów o jednej tematyce tj. pod jedną tylko grupę wiekową, choć nieco różnią się od siebie doborem tytułów i rozmachem. Wszystkie wydawnictwa, poza Dango i Akumą, oprócz komiksów wydają też na różną skalę inne gatunki literackie, głównie Light Novel (https://pl.wikipedia.org/wiki/Light_novel). Poza nowo powstałą Akumą żaden obecnie istniejący dom wydawniczy nie ma w swojej ofercie mang pornograficznych (tzw. hentai), które w Japonii są rozpowszechnione. Natomiast bardzo popularnym w Polsce gatunkiem jest yaoi, targetowane głównie pod młode kobiety romanse męsko-męskie, najczęściej z ograniczeniem wiekowym +18. Historie lesbijskie [tzw. yuri] +18 bardzo rzadko są wydawane.

Kotori — na skalę naszego rynku, wydawnictwo średnich rozmiarów. Na początku swojej działalności specjalizowało się w tytułach yaoi i choć te dalej stanowią ponad połowę ich oferty, w ostatnich latach Kotori bardzo otworzyło się na inne gatunki, takie jak zwykłe romanse, fantastyka, bijatyki czy nawet historie filozoficzno-obyczajowe. Prekursor i główny wydawca Light Novel w Polsce. Wydali kilka książek polskich autorów-amatorów oraz antologię ich opowiadań. W ogólnym rozrachunku swoją ofertą celują raczej w nastolatki i młode kobiety.

Dango — jedno z najmłodszych polskich wydawnictw [pierwszą mangę wydali w 2016 r.]. Zaczynało od yaoi, które do dziś stanowią ponad połowę ich oferty. Poza tym wydają fantastykę, obyczajówki, komedie i dramaty. Omijają tytuły zachodnie i polskie, nie prowadzą żadnej formy innej literatury. Oferta skierowana głównie do nastolatków i młodych kobiet.

Hanami — na równi z mangami wydaje niszowe książki o Azji, w tym książki kucharskie w różnych językach. Ma o wiele wolniejszy cykl wydawniczy – nie więcej niż 10 mang rocznie (dla porównania Waneko wydaje ich kilkanaście na miesiąc). Skupia się na bardzo cenionych, aczkolwiek dość niszowych tytułach, historiach obyczajowo-filozoficznych, okruchach życia, dramatach. Jeśli już sensacja, to dobrze przemyślana, z głęboką fabułą. Targetują zdecydowanie w czytelnika dojrzałego, dorosłe kobiety i dorosłych mężczyzn.

JPF — najstarsze istniejące (od 1996 roku) wydawnictwo mangowe, które jako pierwsze w Polsce wydawało mangę. Razem z Waneko i Studio JG główna siła polskiego rynku. Wydają najdłuższe w Polsce serie (Naruto – 73 tomów, One Piece – 63 i wciąż trwa). W swojej ofercie mają wiele kultowych i popularnych serii poważniejszych tzw. bijatyk, sięgają po komedie, fantastykę, westerny, mają szeroki wybór horrorów. Ostatnio skłaniają się bardziej ku klasyce i wydaniom specjalnym, publikując m.in. kultowe serie z XX wieku, w tym klasykę romansów, SF, cyberpunk. Jako jedyne poza Hanami i Akumą nigdy nie wydawało yaoi. Light Novel wydają rzadko, głównie jako dodatek do swoich serii mangowych. Celują głównie w nastolatków, młodych/dorosłych mężczyzn i młode/dorosłe kobiety.

Waneko – Istnieje od 1999 roku. Prowadzą wiele kasowych kilkunasto- i dwudziestokilkutomowych serii. Czasem sięgają po klasykę lub poważniejsze tytuły, jednak zdecydowaną większość oferty kierują w główną siłę mangowego czytelnictwa – nastolatków i nastolatki. Wydają romanse, yaoi, bijatyki, fantastykę, komedie, obyczajówki, kilka serii Light Novel i kilka komiksów zachodnich. Publikują w tempie kilkunastu nowych tomów miesięcznie, skierowanych głównie do nastolatków.

Studio JG — kolejnie wielkie wydawnictwo. Tak jak Waneko wydają wiele serii dla nastolatków, są jednak bardziej zróżnicowani pod względem doboru tytułów. Sięgają po fantastykę, komedie, yaoi, romanse, lekką erotykę, poważniejsze tytuły, dramaty, obyczajówki, komiksy zachodnie i polskie, Light Novel, do niedawna czasopismo „Otaku”. Mają w ofercie mangi dla nastolatków, młodszych dorosłych oraz okazjonalnie dla dorosłych czytelników.

Akuma — najmłodsze, powstałe w 2019 roku wydawnictwo mangowe. Dotychczas wydało tylko dwa tytuły, oba z gatunku hentai. Zapowiadają, że będą skupiać się na wydawaniu mangowej erotyki, choć nie wykluczają również innych gatunków.

Komiksy to gatunek w Polsce traktowany z pobłażaniem. Ot, rysuneczki dla dzieciaków. Od czasów „Kajko i Kokosza” wiele się zmieniło, a manga – oczywiście nie każda – wzbogaciła polski rynek wydawniczy o nurt ogólnoświatowy, którego niezauważanie jest czytelniczą arogancją. To literatura i sztuka zarazem, często najwyższych graficznych lotów, dotykająca bardzo poważnych tematów i rodząca głębokie emocje. Mamy nadzieję, że ten zarys specyfiki i wyjątkowości mangi okaże się skutecznym zaproszeniem chociaż dla jednego przyszłego czytelnika.
A sięgnąć po mangę warto.

                                                              

"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska