Mirosława Koćwin
Oddział Zbiorów Specjalnych i Zabytkowych


Geneza wystaw z cyklu Z kresowego albumu, poświęconych tematyce wileńskiej


Najtrudniejszą rzeczą jest widzenie istoty życia własnemi oczami poprzez jego złudne pozory. Błąkamy się po świecie w mgle zewnętrzności i poślizgujemy się wzrokiem roztargnionych po wierzchu tajemnicy życia. Ale czasami przychodzi chwila, w której objawiają się sprawy dotąd zakryte. Otwierają się oczy niewidzącego, bezwiednie niesprawiedliwe i oddają hołd prawdzie.

Ze wstępu Jana Bułhaka do książki
Juliusza Kłosa Wilno przewodnik krajoznawczy, Wilno 1937

Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Opolu prowadzi szeroko zakrojoną działalność wystawienniczą. Odbywa się ona w oparciu o zabytkowe zbiory własne, ale nie tylko.
W 2005 roku Rogów Opolski, wieś, w której znajduje się Zamek z najcenniejszymi bibliotecznymi zbiorami zabytkowymi, obchodziła 700-lecie źródłowo udokumentowanego istnienia. Z tej okazji WBP włączyła się w uroczyste obchody jubileuszu. Wydana została książka o walorach historyczno-przyrodniczych Rogowa, a jej współautorka zaproponowała przygotowanie wystawy Z rogowskiego albumu. Wystawa prezentująca życie codzienne Rogowa na przestrzeni kilkudziesięciu lat (śluby i wesela, złote gody, szkołę, jej nauczycieli i uczniów, kościół i księży oraz codzienną pracę mieszkańców) przygotowana została w oparciu o pocztówki, zdjęcia, dokumenty i pamiątki mieszkańców wsi. Zebranie tych cennych, często nadszarpniętych przez czas i ludzi materiałów nie było łatwe. Wprawdzie jako kustosz zbiorów zabytkowych kojarzona byłam z Zamkiem i Biblioteką, to jednak przecież nie należałam do kręgu rodowitych rogowian. Kontaktowałam się ze znajomymi rogowianami, licząc na ich pomoc. Nie zawiedli. Co więcej, przekonali wielu współmieszkańców, że działania Biblioteki mają sens. Zamek regularnie zaczęli odwiedzać mieszkańcy Rogowa. Przynosząc swoje rodowe skarby, opowiadali rodzinne historie oraz identyfikowali postacie na fotografiach. Zeskanowane dokumenty zwracałam ich właścicielom. Ogrom udostępnionych rogowskich skarbów i olbrzymi wysiłek związany z realizacją wystawy zaowocowały dużym zainteresowaniem ekspozycją, pokazującą przeszłość rogowskiej społeczności. Niesamowita była reakcja ludzi oglądających kolejne plansze, na których rozpoznawali swoich od dawna nieżyjących rodziców, dziadków i pradziadków. Wspominali przodków, przedstawiając młodszemu pokoleniu (na uroczystość przyjechało wielu gości z Niemiec) członków rodziny uwiecznionych na starych zdjęciach.


Nowożeńcy - Józefa i Stefan Sobotowie, Rogów 1931 r.

W 2012 roku Biblioteka powróciła do koncepcji wystawy sprzed 7 lat. Tym razem bohaterami stali się repatrianci między innymi z: Lwowa, Krzemieńca, Stanisławowa, Mariampola, Kołomyi, Wilna, Lidy, Baranowicz, którzy po II wojnie światowej osiedlili się w Opolu, Brzegu, Nysie. To im właśnie została poświęcona wystawa, na której znalazły się najcenniejsze pamiątki po rodzicach i przodkach. Stare, przedwojenne pocztówki, fotografie, świadectwa maturalne, akty chrztu i prywatna korespondencja zostały zdigitalizowane i w tej formie zamieszczone na ekspozycji przybliżającej życie codzienne miast, miasteczek i wsi, niegdyś polskich, teraz określanych mianem kresów wschodnich. Każda kolekcja archiwaliów to także dzieje rodzin, sięgające XIX i początków XX stulecia. Wystawa Z kresowego albumu cieszyła się dużą popularnością, a jej przygotowanie było możliwe tylko i wyłącznie dzięki życzliwości ludzi, którzy zaufali i udostępnili bibliotekarkom z Oddziału Zbiorów Specjalnych i Zabytkowych (Mirosławie Koćwin i Barbarze Giedrojć) swoje przedwojenne, rodzinne skarby. Organizacja wystawy stała się też okazją do poznania interesujących osób, które pomimo tragicznych wydarzeń związanych z wojną oraz koniecznością opuszczenia swoich rodzinnych stron zachowały wiele ciepłych wspomnień o przeszłości.

Na liczne pytania dotyczące kontynuacji wystawy Z kresowego albumu odpowiadałyśmy: wszystko zależy od Państwa. Jeśli ponownie zaufacie nam i na krótki okres udostępnicie do skopiowania archiwalne dokumenty, z przyjemnością przygotujemy kolejne wystawy.
Tak też się stało. Przygotowałyśmy dziewięć wystaw z cyklu Z kresowego albumu, z czego siedem wspólnie, natomiast wystawę monograficzną „lwowską” w 2017 r. opracowała B. Giedrojć, a rok później „wileńską” M. Koćwin.

Przygotowanie wystawy Z kresowego albumu – Wilno było dla mnie olbrzymim wyzwaniem z wielu powodów. Pierwszym z nich było kresowe pochodzenie mojej rodziny ze strony Mamy – Wirginii Zaperty z domu Simankowicz. Wilno, jak pamiętam jeszcze z dzieciństwa, towarzyszyło opowieściom mojej Babci Marii Simankowicz z domu Górniewicz. Babcia wspominała Antokol, Katedrę i odbywające się wokół niej „Kaziuki”, kościoły, w tym św. Anny z gotyckimi wieżyczkami, św. Piotra i Pawła z rzeźbami stiukowymi i przepięknym kryształowym żyrandolem w kształcie łodzi, a także przynależność do Stowarzyszenia Matki Polki im. „Młodej Polki”.


Kościół Św. Anny i Bernardynów


Zarząd Stowarzyszenia Matki Polki im. „Młodej Polki”

Z kolei Mama nadal wraca wspomnieniami do kolorowych palm wileńskich, łódek na Wilii i Zielonego Mostu spinającego dwa brzegi rzeki. Jako dziewczynka chodziła też ze swoją mamą na cmentarz na Rosie. Jako bezcenne pamiątki – kiedyś Babcia, a teraz moja Mama – przechowuje zdjęcia rodzinne Bernatowiczów, Górniewiczów i Simankowiczów. Żałuję, że nie spisywałam opowieści mojej Babci – wilnianki; moje zainteresowania przeszłością ukierunkowane były wówczas na bardzo odległe czasy, dotyczyły bowiem starożytności.


Zielony Most


Rodzina Simankowiczów, od lewej: Wirginia, Wincenty i Stefan

Innym powodem, dla którego podjęłam się przygotowania „wileńskiej” wystawy, była smutna konstatacja, że opolscy kresowianie w większości pochodzą z terenów obecnej Ukrainy. Piękny Lwów, Stanisławów, Sambor, eleganckie lwowianki… A gdzie w tym wszystkim Wilno i wilnianki?

Ponieważ po II wojnie światowej do Opola przybyło stosunkowo niewielu wilnian, na ekspozycji znalazły się również cenne zbiory przekazane przez kustoszy rodzinnych pamiątek spoza Opola. Organizacja wystawy nie byłaby możliwa bez życzliwości osób, które zaufały autorce ekspozycji i udostępniły swoje przedwojenne rodzinne skarby z kresowych albumów. Wśród nich była pani Daniela Stankiewicz, która po wojnie ukończyła konserwację dzieł sztuki na Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Mieszka we Wrocławiu, gdzie pracowała w Muzeum Narodowym (niegdyś Śląskim) jako konserwator dzieł sztuki. Pani Daniela, wśród wielu dokonań konserwatorskich, ma na swoim koncie spektakularne odkrycie fałszerstwa rzekomego obrazu Lucasa Cranacha Madonna pod jodłami. W latach 1972-1975 przebywała w Wilnie, gdzie jako wolontariuszka zajmowała się konserwacją wnętrza kościoła św. Teresy, a następnie, w latach 1975-1980 wileńskiego kościoła Dominikanów. Spotkanie z panią Danielą Stankiewicz w jej domu pełnym wileńskich pamiątek, rozmowa, a przede wszystkim fakt obdarzenia mnie zaufaniem, co zaowocowało ilością eksponatów udostępnionych na wystawę, było dla mnie bardzo dużym przeżyciem.


Ul. Ostrobramska i kościół św. Teresy

Na wystawie znalazły się też eksponaty z rodzinnych zbiorów należące do urodzonej w Chociłowiczach na Wileńszczyźnie pani Wandy Laszczak, prof. dr hab. Uniwersytetu Opolskiego; urodzonej w Opolu pani Hanny Jamry, której przodkami byli Sielankowie i Jeleniewscy; urodzonego w Mosztarkach na Wileńszczyźnie pana Adama Wiercińskiego, doktora Uniwersytetu Opolskiego; pani Danuty Michalczuk z rodziny Sosno; pana Jacka Szumańskiego, inżyniera mechaniki, autora monografii rodziny Szumańskich związanych z Wilnem.


Pamiątki rodzinne pani Hanny Jamry

Pani dr Barbara Trzeciak, właścicielka Dworu w Jełmuniu na Mazurach, którą poznałam realizując dla niej kwerendę, zrewanżowała się, udostępniając na wystawę fotografie ze znanych wileńskich zakładów fotograficznych, pochodzące zresztą z jej pięknej biblioteki.


Fotografie ze znanych wileńskich zakładów fotograficznych


Fotografia z zakładu fotograficznego Stanisława Filiberta Sleury

Ekspozycję znacząco wzbogaciły rodzinne pamiątki mojej rodziny: urodzonej w Wilnie Wirginii Zaperty i urodzonej w Opolu Stefanii Słomiany – córek Marii z Górniewiczów i Stefana Simankowiczów. Zamieściłam też przedwojenne pocztówki Wilna, pochodzące z mojej prywatnej kolekcji.


Maria z Górniewiczów i Stefan Simankowiczowie


Przedwojenne pocztówki Wilna z prywatnej kolekcji Mirosławy Koćwin

Wieloletnia współpraca z koleżankami z Pracowni Konserwacji na Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu (skutecznie poddawały konserwacji nasze zabytkowe zbiory) i życzliwość ich kierowniczki pani Lidii Banach-Szewczyk sprawiły, że na wystawie pokazywane też były kopie akwafort Jerzego Hoppena (1891-1969), znanego wileńskiego grafika, malarza, historyka sztuki, konserwatora i pedagoga na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, który po wojnie, po opuszczeniu Wilna, osiadł w Toruniu, gdzie współorganizował Katedrę Grafiki na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu M. Kopernika. Najbardziej znane dzieło Jerzego Hoppena to teki akwafort (z lat 1924, 1925, 1927) poświęconych architekturze starego Wilna. Charakteryzują się wyczuciem architektoniczno-urbanistycznym i romantyczną nastrojowością.


Akwaforty Jerzego Hoppena

Na wernisażu w 2018 roku pan dr Waldemar Wołkanowski – rodzinnie związany z Wilnem, historyk, członek Polskiego Towarzystwa Historycznego Oddział Opole, założyciel i prezes opolskiego oddziału Towarzystwa Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej – zaproponował współpracę przy organizacji kolejnej wystawy poświęconej miastu, przez które przepływają rzeki Wilia i Wilenka. W 2019 roku wydana została jego publikacja Wileńskie ABC, która stała się inspiracją do merytorycznego i graficznego przygotowania w 2021 roku plansz, na których pan Wołkanowski ukazał Wilno z przełomu XIX i XX wieku, aż do okresu międzywojennego, z jadącymi po ulicach „piegutkami” (konnymi tramwajami), z szachistami z podoficerskiego kola szachistów, z lotnikami z wileńskiego aeroklubu, czy też z sierotami, które pod opieką szarytek przebywały w Domu Dzieciątka Jezus. Pan Wołkanowski przygotował również plansze ukazujące Uniwersytet im. Stefana Batorego z budynkami poszczególnych wydziałów, z dziedzińcami nazwanymi od wybitnych postaci związanych z Wilnem, jak też przedstawił dwa muzea: Muzeum Etnograficzne oraz Muzeum Starożytności.
Drugą część wystawy (przygotowaną przez WBP) wypełniały plansze ukazujące tętniące życiem przedwojenne polskie Wilno utrwalone na dawnej pocztówce przez fotografików tej miary, co Jan Bułhak (1876-1950), Stanisław Filibert Fleury (1858-1915), Leon Wysocki. Zaprezentowane zostały reprezentacyjne budynki, ulice, mosty, jak też kościoły wraz z katedrą św. Stanisława, Kalwaria z kościołem Znalezienia Krzyża Świętego (uznawanego za jedno z najwybitniejszych dzieł architekta Jana Krzysztofa Glaubitza) oraz kaplica Ostrobramska. Umieszczony w niej obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej jest ważnym symbolem chrześcijaństwa w Polsce i na Litwie. Ostra Brama to jedno z najchętniej odwiedzanych miejsc w Wilnie, najczęściej też uwiecznianych przez grafików i fotografów, co znalazło odzwierciedlenie w ilości wydawanych pocztówek, wysyłanych do różnych zakątków świata.


Przedwojenne Wilno


Kaplica Ostrobramska oraz obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej

Trzeci powód, dla którego powstała wystawa, wiąże się ze zbiorami zabytkowymi, których od wielu lat jestem kustoszem. W Zamku w Rogowie gdzie są przechowywane, nie brakuje przewodników z lat 20. i 30. XX wieku. Przewodnik Juliusza Klosa (1881-1833), profesora na Uniwersytecie Stefana Batorego, pokazywany był na wystawie wraz z innymi przewodnikami autorstwa: Wacława Gizberta-Studnickiego, Kazimierza Lewkowicza, Stanisława Wołłosowicza i Władysława Zahorskiego.


Rodzinne pamiątki oraz przewodniki po Wilnie

Natomiast wśród starodruków, czyli najstarszych ksiąg znajdują się zarówno egzemplarze wydane w Wilnie, jak również posiadające proweniencję wileńską. Kilka z nich zaprezentowanych zostało na wystawie w 2018 roku, natomiast w 2021 roku prawie wszystkie wilniana (oprócz tych w bardzo złym stanie) prezentowałam w świeżo zakupionych przez Bibliotekę gablotach.

Na szczególną uwagę zasługują:
Martina de Azpilcuety (1493-1586) Enchiridion sive manuale confessarionum et poenitentium; Omnium pene dubiorum resolutionem complectens
Wirceburgi: Apud Georgium Fleischman, 1593
Główne dzieło hiszpańskiego teologa i prawnika kanonicznego, które wywarło ogromny wpływ na rozwój teologii moralnej. Dzięki zapiskom proweniencyjnym można przypisać tę księgę (po konserwacji) kolejnym właścicielom – Wileńskim Bernardynom, a potem Wileńskiej Publicznej Bibliotece.

Adama Mickiewicza (1798-1855) Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie
Paryż: Wydanie Alexandra Jełowieckiego, 1834
Pierwsze wydanie polskiej epopei narodowej.

Ludwika Sienickiego (1677-1755) Dokument osobliwego Miłosierdzia Boskiego cudownie z kalwińskiey Sekty pewnego sługę y chwalcę swego do Kościoła Chrystusowego pociągający, z wykładem niektórych kontrowersyi zachodzących między nauką kościoła powszechnego katolickiego a podaniem wymyślonym rozumem ludzkim luterskiey, kalwińskiey, greckiey y innych …
Wilno: Drukarnia J.K.M. XX Franciszkanów, 1754
Jest to pierwsze wydanie dzieła, które Ludwik Sienicki – regimentarz dywizji podczas wojny z Rosją – napisał po powrocie z niewoli (przebywał w niej w latach 1707-1722).

Statut Wielkiego Xięstwa Litewskiego, Naprzod, za Naiaśnieyszego Hospodara Krola Jegomosci Zygmunta III., w Krakowie w Roku 1588. Drugi raz w Wilnie, w Roku 1619. z pokazaniem zgody y różnice Statutow Koronnych y W. X. L. Trzeci raz za ... Władysława IV ... w Roku 1648. z przydaniem Konstytucyi od Roku 1550. do 1647. Czwarty raz, za ... Jana Trzeciego ... w Roku 1698. Z przyłożeniem pod Artykuły Konstytucy Seymowych od Seymu Roku 1550. aż do Seymu Roku 1690. Oboygu Národom służących... Teraz zaś piąty raz za ... Augusta Trzeciego przedrukowany
Wilno: Drukarnia J. K. M. Akademickiey Societatis Jesu [1780].
Jest to kolejne wydanie III Statutu Wielkiego Księstwa Litewskiego (pierwsze ukazało się w 1588 roku). W 2019 r. zniszczona księga poddana została konserwacji;

Michała Karpowicza (1744-1803) Kazanie na uroczystość Swiętych Piotra y Pawła Apostołów, przy wprowadzeniu Odpustów od Stolicy Apostolskiey na całą oktawę w kościele XX. Kanon. Lateran. na Antokolu miane... dnia 29 Junij 1788
Wilno: Drukarnia Jego Królewskiey Mości przy Akademij, 1788
Karpowicz, w 1778 r. odznaczony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego Medalem Merentibus, był autorem wielu kazań. W latach 1772-1774 w wileńskim seminarium diecezjalnym wykładał teologię i historię kościoła, a od 1783 był profesorem teologii dogmatycznej w Szkole Głównej w Wilnie;

Stanisława Bonifacego Jundziłła (1761-1847) Opisanie roślin w prowincji W.X.L. naturalnie rosnących, według układu Linneusza,
Wilno: Drukarnia J.K.y Rzeplitey u XX. Piarów, 1791
Za to dzieło autor w 1792 roku został odznaczony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego Medalem Merentibus.


Wileńskie starodruki ze zbiorów WBP w Opolu

Zorganizowanie wystaw możliwe było tylko i wyłącznie dzięki pomocy i życzliwości, a przede wszystkim dzięki zaufaniu, jakim prywatni kustosze rodzinnych skarbów obdarzyli książnicę opolską. Kontakty z właścicielami pamiątek dokumentujących przeszłość swoich rodzin zawsze pozostawiają trwały ślad w pamięci osób przygotowujących wystawę.


Dr Waldemar Wołkanowski i Mirosława Koćwin

                                                              

"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska