dr Barbara Piątkowska
nauczyciel akademicki (do listopada 2019)
Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Angelusa Silesiusa
w Wałbrzychu – Instytut Społeczno –Prawny


Olga Tokarczuk. Muminki
Postscriptum


(…) świat jest tkaniną, którą przędziemy codziennie (…)
Olgi Tokarczuk, fragment mowy noblowskiej
Streszczenie
Autor niniejszego artykułu, przedstawiając osobisty punkt widzenia odsłania i analizuje kilka epizodów w twórczości Olgi Tokarczuk związanych tylko z Muminkami – bohaterami opowiadań Tove Jansson - fińskiej pisarki pochodzenia szwedzkiego (nomen omen). I zadaje sobie pytanie - dlaczego Muminki ? Zdaniem autora Olga Tokarczuk motywowana pragnieniem pisania i potrzebą wyrażenia siebie, podążała (nie)świadomie, instynktownie swoją ścieżką rozwoju do kraju, gdzie skandynawskie mity o Muminkach z opowiadań Tove Jansson są ciągle popularne, a które pisarka uczyniła je obiektem swoich zainteresowań u progu twórczości … I w Sztokholmie (nomen omen) odebrała Literacką Nagrodę Nobla. Inaczej mówiąc - Sztokholm „pisany” był Oldze Tokarczuk już na „starcie” literackiej podróży i zwycięski „finisz” – miejsce wręczenia Literackiej Nagrody Nobla - również w Sztokholmie.

Słowa kluczowe: Olga Tokarczuk, szansa od losu, Muminki, psychologia C.G. Junga, rozwój dziecka, tożsamość.

U źródeł debiutu literackiego
Olga Tokarczuk, podczas jednego z wielu spotkań z czytelnikami, powiedziała - mając na uwadze wydanie pierwszej powieści „Podróż ludzi Księgi” (1993 - że (…) dostała ogromną szansę od losu (…) [Sakowska,2016]. I szansę tę w pełni wykorzystała dzięki encyklopedycznej wiedzy, tytanicznej pracy i pasji. Spełniając zarówno swoje, jak i szerokiego grona miłośników oczekiwania, miała zaszczyt, z rąk króla Karola XVI Gustawa, 10 grudnia 2019 roku odebrać literacką Nagrodę Nobla w Sztokholmie.

Stwierdzenie - szansa od losu i kilka epizodów w pracy twórczej Olgi Tokarczuk związanych z Muminkowymi bohaterami opowiadań Tove Jansson - fińskiej pisarki pochodzenia szwedzkiego - były inspiracją do podjęcia refleksji ujętej, być może, w sposób przewrotny, stanowiącej osobisty punkt widzenia autora.

Sztokholm, Tove Jansson, Muminki - w słowach tych jest ukryty – mimo wszystko – sens …szczęśliwy dla Olgi Tokarczuk ciąg przyczynowo - skutkowy,nieprzypadkowy zbieg okoliczności.

Słów kilka o tym, co kieruje życiem człowieka - jakie prawidłowości, reguły, jakie przypadki.
Otóż, problem ten rozważano już w starożytnym świecie (Sokrates, Platon, Arystoteles) i już wówczas poszukiwano odpowiedzi bądź to w nieświadomych stanach człowieka, bądź jakichś wewnętrznych impulsach nie znajdujących wytłumaczenia a kryjących w sobie jakąś moc. Człowiek w celu zaspokojenia – na przykład - niepokoju intelektualnego, wyznacza sobie, często spontanicznie, szereg wyzwań, kierując się impulsem wewnętrznym, instynktem, będącymi dla niego drogowskazem i motywatorem jednocześnie. Arystoteles, określając człowieka jako animals rationale zwrócił uwagę na dwa jego wymiary – animalność, czyli zwierzęcość oraz racjonalność (rozumność). Rozumność zwykle określa się jako transcendentalność, czyli zdolność do umysłowego wychodzenia poza granice tego, co jest znane. Tak jak animalność wskazuje na przynależność człowieka do świata przyrody, bowiem w niej on żyje i rozwija się, to dzięki zmysłom może dokonywać (nie)rozumnych wyborów [Piątkowska, 2009,s.181].

Dokonywanie wyborów na drodze własnego rozwoju nie jest łatwe, nawet jeśli znamy swoje miejsce w świecie - istotne jest podążanie nią. Znać swoją drogę to jedno, natomiast podążanie nią – to drugie. W podążaniu za czymś zawsze możemy napotykać różne nieoczekiwane sytuacje, które zmienią nasze pierwotne nastawienie, mogą doprowadzić do frustracji, zniechęcenia czy wycofania się.

Epizod I Śladami Muminków
Olga Tokarczuk Muminkami nie fascynowała się w okresie dzieciństwa. Zwróciła uwagę na ich rolę i znaczenie dopiero w życiu dorosłym kiedy, będąc studentką psychologii, w burzliwej, pierwszej połowie lat 80.XX wieku, zaproponowała swoim przyjaciołom przybyć na spotkanie karnawałowe w przebraniu dowolnie wybranej Muminkowej postaci [Tokarczuk, 2019].

Przypomnijmy, że Muminki do Polski sprowadził Wojciech Żukrowski, który podczas pobytu w Finlandii w latach 60.minionego stulecia, otrzymał od przyjaciół muminkowe maskotki. Stamtąd przywiózł również anglojęzyczne edycje książek Tove Jansson, które zaproponował Wydawnictwu „Nasza Księgarnia” do druku. I tak, od roku 1964, nakładem Wydawnictwa „Nasza Księgarnia” ukazała się pierwsza książka z cyklu o Muminkach - „W Dolinie Mumunków”[Rogoż, 2011, nr 2, s.44-45].

Opowieści o Muminkach w Polsce przeżywały swój renesans w latach 90., wtedy zaobserwowano znaczny wzrost wydań książkowych, prasowych i różnych adaptacji wizualnych. Dostępne były również adaptacje filmowe, kasety wideo z piosenkami, czasopisma komiksowe i adaptacje teatralne w latach 70.i 80. XX wieku [Rogoż, 2011].

Zatem, Olga Tokarczuk po raz pierwszy Muminkowy świat i ukrytą w nim moc „odkrywa” i analizuje będąc studentką psychologii. W związku z tym nasuwa się pytanie - przypadek to, czy (nie)świadomy wybór ?

Następnie - po ukończeniu studiów, kiedy podjęła pracę zawodową w Wałbrzychu (o czym szerzej w dalszej części) opracowała materiały metodyczne dla wychowawców [Tokarczuk, 1994b,s.40] w całości poświęcone Muminkom. Przypadek to, czy (nie)świadomy wybór?

Wprowadzała uczniów klas drugich w jednej z wałbrzyskich szkół podstawowych - raz w tygodniu, po dwie godziny lekcyjne, przez prawie rok – również w Muminkowy świat [Tokarczuk, 2019]. Przypadek to, czy (nie)świadomy wybór ?

Powróćmy ponownie do czasów studenckich pisarki - do spotkania przyjaciół przebranych w Muminkowe postaci i pozwólmy sobie na kilka przypuszczeń.

Teza 1
Dorośli młodzi ludzie (tu: studenci) stanęli wobec wyzwania – spójrz na świat oczami wybranej przez siebie Muminkowej postaci. Ja/-my dorośli i nasz świat z perspektywy małych skrzatów. Inaczej mówiąc - Ja dorosły i mój świat vs Ja Włóczykij; Ja dorosła i mój świat vs Ja Mama Muminka itp., jako swoista próba identyfikacji i utożsamienia się z Muminkami, jako pewien rodzaj pouczającej zabawy z morałem w tle.

Teza 2
Wprowadzając dorosłych w „Muminkowy” świat – Olga Tokarczuk (studentka) – zamierzała zweryfikować wiedzę z zakresu psychologii głębi Carla Gustava Junga, który – jak często podkreśla w wielu wywiadach – jest dla niej bardzo ważny i dlatego często sięga do archetypów, które dla potrzeb psychoanalizy wykorzystał właśnie Carl Gustav Jung (pisarka nie ukrywa swojej fascynacji teorią Junga, nazywa go swoim mistrzem).

Teza 3
Muminkowy świat jest różnorodny tak, jak różnorodne postaci w nim występujące, każda ma oryginalny charakter, inne potrzeby i swoiste podejście do życia. Młodzi ludzie (tu: studenci) kierując się zaspokojeniem potrzeby wczucia się w zjawiskowość, efemeryczność Hatifnatów, w kontrowersyjne poglądy na rzeczywistość Małej Mi, życiową mądrość Mamy Muminka, pojawiającego się i znikającego, ale łagodnego i innego od pozostałych Włóczykija czy mrukliwych Paszczaków - chcieli się przekonać „jak to działa”.

Teza 4
Olgę Tokarczuk urzekła magiczna dolina mieszkańców, będąca oazą dla każdego, kto pragnie odzyskać spokój, coś niepowtarzalnego, tajemniczego i harmonię ducha.

Po kilku latach, Olga Tokarczuk już jako pisarka, stwierdziła, że w wymienionym „projekcie” widać związek zachodzący miedzy wyraziście zarysowanymi postaciami Muminków , a tym jak jej przyjaciele postrzegali samych siebie, co było dla nich ważne i bliskie w podjętej próbie identyfikacji. Ta „swoista zabawa” okazała się również trafnym narzędziem w odniesieniu do dorosłych, (…) te stroje pasowały dla nas (…) odpowiadały pewnemu aspektowi naszej świadomości (…) I w ten sposób (…) za sprawą Muminków powstaje mapa przestrzeni wewnętrznej – a uwzględniając czas – mapa wytyczająca stadia rozwoju psychofizycznego. (…) I taki był początek. Czyli Muminki jako typologia [Tokarczuk, 2019].

Epizod 2 Praca zawodowa
Po ukończeniu studiów (1987), zamieszkała i pracowała w Wałbrzychu1 (początek lat 90.).Pracując jako psycholożka i psychoterapeutka skupia się głównie na biblioterapii, w tym, terapeutycznej funkcji baśni. Bazując na funkcji baśni, zgłębia i przenosi tę myśl wykorzystując opowiadania Tove Jansson o „Muminkach”. Owocem tych dociekań były materiały metodyczne oraz artykuły naukowe skierowane dla nauczycieli/wychowawców”;[Tokarczuk, 1993, nr 3; Tokarczuk, 1994a , nr 1; Tokarczuk, 1994b].

W ostatnich z wymienionych, pisarka odwołuje się do czterech książek Tove Jansson: „Opowiadań z Doliny Muminków”, „Doliny Muminków w listopadzie”, „W Dolinie Muminków” i „Zimy Muminków”. Dlaczego taki wybór nie wiemy, dlaczego Muminki, a nie na przykład krasnoludki i sierotka Marysia czy skrzaty z innych bajek, baśni, opowiadań ? Wiemy natomiast kim była Tove Jansson, gdzie żyła i jakie były etapy rozwoju jej twórczości.

Materiały metodyczne Muminki. Droga do dojrzałości składają się z części I - teoretycznej i części II - praktycznej. Wiedza teoretyczna - zdaniem Olgi Tokarczuk - jest wartościowa tylko wówczas, kiedy ma zastosowanie w praktyce. Dlatego część drugą - praktyczną - stanowią wskazówki dla nauczycieli prowadzących zajęcia w formie warsztatów z dziećmi w wieku ośmiu, dziewięciu lat i starszymi. To spojrzenie, spojrzenie w psychopedagogicznym aspekcie otwiera szeroki wachlarz możliwości przed nauczycielem przekonanym, że czytanie opowieści o Muminkach tworzy klimat do wspólnego przeżywania różnych sytuacji wychowawczych, do wspólnej podróży w świat trudno uchwytnej magii, wyobraźni i wrażliwości (Tokarczuk, 1994b, s. 18.].

Baśniowy, Muminkowy świat i jego bohaterowie stanowią pewnego rodzaju archetyp (pierwowzór), będący dla umysłu dziecka nośnikiem ludzkich cech psychofizycznych.Typologia postaci uwikłanych w różnorodne sytuacje psychologiczne, ma wymiar egzystencjalny i ponadczasowy. Tkwiący w opowieściach potencjał wartości filozoficznych, literackich, poznawczych i wychowawczych wraz z zawartą w nich fabułą – jest sprawdzonym już przez nauczycieli/wychowawców narzędziem do wykorzystania w szkołach i rodziców w domach rodzinnych. Jest źródłem pomysłów do różnego rodzaju zabaw kształtujących zachowania zarówno dzieci, jak i dorosłych [zob.np.: Buda, Banaszczyk, 2020; Madalińska, 2007].

Mając do dyspozycji m.in. takie możliwości i wiedząc, że każde dziecko jest inne, ale każde doświadcza w swoim życiu wyzwań i zadań z którymi musi sobie poradzić (również z momentami krytycznymi i niebezpiecznymi) - każdy doświadczony nauczyciel może tą drogą wspierać dzieci, mając na uwadze to, że młodszy wiek szkolny - to czas zdobywania określonych kompetencji i zyskiwanie poczucia kompetencji, a pojawiający się kryzys tożsamości, oznacza poszukiwanie ciągłości między tym, kim ono było, a tym, kim będzie w przyszłości, co wie o sobie i co wiedzą o nim inni.

Kształtowanie tożsamości własnej, obrazu świata i obrazu samego siebie, jest procesem złożonym dokonującym się w rodzinie, szkole, grupach rówieśniczych. Współczesna, wielowymiarowa przestrzeń życia człowieka w sposób znaczący - dziś - zmieniła/zmienia zachowania i nawyki dzieci, w tym relacje w rodzinie (rozwój IT), stawiając ich wobec wielu trudnych wyzwań. Rodzicom coś umyka, są coraz bardziej zagubieni i niewydolni wychowawczo. Wielogodzinne siedzenie przy monitorach komputerów (szczególnie dziś, w czasie pandemii) osłabia kontakty społeczne wszystkich domowników. Domy rodzinne przypominają pustelnie w których każdy ma swój pokój i swój „zamknięty świat”.Ta z pozoru niewinna izolacja jest pierwszym krokiem do wypracowania własnej drogi, gdzie naśladownictwo i identyfikacja są często ślepe a niewłaściwe wzory osobowe prowadzą donikąd [Piątkowska, 2020,s. 120].

Współczesne dzieci mają wiele alternatywnych form aktywności i możliwości komunikacji interpersonalnej np. w internecie w serwisach społecznościowych, gdzie ciągle coś się pojawia, znika i znów się pojawia – panuje nieustanny ruch. I młodzi ludzie korzystają z nich ale nie po to, żeby się odprężyć, tylko po to, żeby zaistnieć, pokazać się innym i zobaczyć jak robią to inni. A robią to w spektakularny sposób. Bo dzieci zawsze były podatne na zrobienie czegoś niewłaściwego, na przekór, czegoś, co przeczyło zdrowemu rozsądkowi. Jednakże w przeszłości pomoc otrzymywały od rodzica, nauczyciela, wychowawcy. Teraz robią to wirtualni „wychowawcy”. Bo „sieć to my”, mówią młodzi, zapominając o tym, jakie stwarza ona zagrożenia. Mówiąc o zagrożeniach mamy na uwadze napływ informacji płynący zewsząd szerokim strumieniem przy – niestety - braku transparentności, kontroli rodziców i poczucia bezpieczeństwa. Proces wprowadzania dzieci i młodzieży w świat kultury jest uproszczony, zdominowany narracją narzucaną z zewnątrz. I chociaż w trybie online – podkreślają psychologowie - umysł dziecka pracuje interaktywnie to i tak wchodzi ono w „stan przypływu”, co oznacza większą podatność na sugestie. Problem ten nabiera szczególnego znaczenia w okresie kształtowania tożsamości dziecka, kiedy zdobywa ono wiedzę o świecie i stawia szereg pytań natury egzystencjalnej [Piątkowska, 2020, s.117].

Z uwagi na dobro dziecka pojawiają się pytania?
* Co zrobić, aby otoczenie było dla niego bezpieczne, a wprowadzanie w świat kultury nie było uproszczone interpretacją narzucaną z zewnątrz ?
* Czy i jak można pomóc dziecku odnaleźć się w tym „przeludnionym” dla niego świecie ?
Faktem jest, że nie wszyscy rodzice są demiurgami i dlatego odpowiedzi szukajmy tam, gdzie najprościej - we wspólnym czytaniu w ogóle, a baśni, bajek w szczególności, którym psychologia przyznała trwałe wartości i szczególne miejsce w procesie harmonijnego rozwoju dziecka. W baśni występują elementy prawdy i fikcji, świat irracjonalny nakłada się na rzeczywisty. Fabuła baśni jest podporządkowana jej funkcji, a więc mówi o problemach egzystencji, lęku, samotności, odrzuceniu, rywalizacji. Bohater pozytywny jest nagradzany, a zły ponosi karę. Baśń potwierdza to, że prawda i fikcja mogą istnieć obok siebie. Podczas czytania obecność dorosłego daje poczucie bezpieczeństwa w chwilach drastycznych. Czytanie buduje więź z opiekunem/rodzicem a przeczytana historia może być punktem odniesienia do rozmów o tym, co jest w życiu ważne, jak postępować, czego unikać. Czytanie to wspólne przeżywanie emocji – radości, smutku, lęku i rozczarowania w sposób bezpieczny, uczy również nazywania tych emocji i radzenia sobie z nimi [Piątkowska, 2003, s.32-33].

I takie wartości odnajdujemy w opowiadaniach o Muminkach, które w sposób magiczny wprowadzają małego czytelnika w „Duży świat”, w świat pełen tajemnic okraszony humorem i niespodziankami. To doświadczanie różnorodności zachowań postaci w nich występujących, Atmosfera panująca w domu Muminków jest autentyczna. Bo w ich domu emanuje dusza kobiety, która całą sobą organizuje jego przestrzeń. Dba o ciepło, zapewnia poczucie bezpieczeństwa i sprawia, że jest on otwarty dla każdego.
Taka jest Mama Muminka. A Mała Mi, Mimbla, Paszczaki, Włóczykij, Panna Migotka czy Ryjek bawią, uczą fascynują, zaskakują pomysłami i cieszą. Odkrywają tajemnice, podróżują na latających chmurach. Przygody Muminków w swej warstwie treściowej mają wiele edukacyjnych walorów - pokonywanie trudności, strach, tęsknota, samodzielność i smutek nie są niczym strasznym w tej wielobarwnej palecie postaci, miniaturce świata. Ciekawe dialogi i zabawne sytuacje nie tylko śmieszą, smucą, ale zmuszają do zadawania pytań i do refleksji. A dzieci jak to dzieci lubią naśladować i identyfikować się z innymi. Bywają lekkomyślne, lubią sobie dokuczać i lubią się kłócić. Ale – i to jest ważne – nie zawsze potrafią wybaczać, tak jak Muminki. Z Muminkowych postaci emanuje empatia, optymizm, życzliwość i tolerancja. Kształtowanie tych cech osobowości jest szczególnie ważne u progu dojrzałości, kiedy pojawiają się okresy krytyczne. Wspólne czytanie i oglądanie bajek, opowieści przygotowuje dziecko do różnych sytuacji życiowych poprzez stopniowe oswajanie w celu redukowania różnych napięć emocjonalnych (w psychologii ten stan nazywa się desensytyzacją. Utożsamianie się - nie tylko - z Muminkowymi postaciami pozwala redukować - tak często obserwowaną na tym etapie u dzieci - niestabilność emocjonalną, lenistwo, złość, przekorę.

Epizod 3
Niewykorzystany potencjał
Olga Tokarczuk nie tracąc z pola widzenia opowieści o Muminkach, przygotowała roboczą koncepcję pracy doktorskiej [Zdanowska,2018] z pogranicza literatury dziecięcej i jungowskiej psychologii głębi. Temat nie zainteresował ewentualnego promotora i pisarka zaniechała dalszych prób. Dziś, kiedy – o czym wspomniano wcześniej - pojawia się wiele opracowań na temat możliwości wykorzystania opowiadań o Muminkach w pracy pedagogicznej nauczycieli/wychowawców, dysertacją tą wzbogaciłaby pole problemowe w tym zakresie. I byłaby, na pewno, oryginalną i jedną z pierwszych prac naukowych w tym zakresie.

Podsumowanie
Inspirowana nieustannym pragnieniem pisania i potrzebą wyrażenia siebie, Olga Tokarczuk, podążała (nie)świadomie wyznaczoną ścieżką rozwoju. I już od początku śladami Muminków do – jakkolwiek to zabrzmi - kraju gdzie, skandynawskie mity o Muminkach Tove Jansson są ciągle aktualne i popularne, a Olga Tokarczuk uczyniła je m.in. obiektem swoich zainteresowań u progu drogi twórczej. I w Sztokholmie odebrała Literacką Nagrodę Nobla - inaczej mówiąc - Sztokholm (w)pisany był już na „starcie” literackiej podróży” i zwycięski „finisz” - miejsce wręczenia Literackiej Nagrody Nobla – również w Sztokholmie.
Należy dodać, iż Olga Tokarczuk, najmłodsza polska Noblistka, zanurzona w psychologii Carla Gustava Junga, filozofii i mitologii, znawczyni wiedzy tajemnej, wzbogaciła dorobek polskiej i światowej literatury na trwale. Na trwale, ponieważ na inaugurację działalności Fundacji Olgi Tokarczuk, postanowiono, że dnia 3 października 2020 roku, zostanie wykonana rolka piqlowa z całym dorobkiem, czyli z 14. książkami i po kilku tygodniach, w dniu 22 października, została oficjalnie - na koszt Wydawnictwa Literackiego - umieszczona na zawsze w Światowym Archiwum Arktycznym (Arctic World Archive) w Norwegii – tzw. Bibliotece Końca Świata. Wszystko, czyli 4299 stron dzieł zebranych Olgi Tokarczuk - zapisano na 200 metrach taśmy światłoczułej. Ta jedyna w swoim rodzaju biblioteka danych powstała w roku 2017, gromadzi pliki z informacjami od osób i instytucji z wielu krajów a jej archiwum znajduje się 1300 km za kołem podbiegunowym na archipelagu swalbardzkim, którego największą wyspą jest Spitsbergen [Wróblewski, 2020, s.76-77].

Autorka powieści, zbiorów esejów, tomików poetyckich i scenariuszy filmowych - odebrała wiele prestiżowych nagród, w tym The Man Booker Prize 2018 za powieść „Bieguni” i tę najważniejszą, przyznaną przez Szwedzką Akademię w Sztokholmie – za monumentalne dzieło - „Księgi Jakubowe”.
Fascynuje się poszukiwaniem prawdy i odkrywaniem tajemnic. Lękami, pragnieniami i marzeniami a także małymi mitycznymi światami w których realizm przeplata się z magicznością. Dynamizm narracji. Wszystko to zmusza czytelnika do namysłu, do pytań kim jesteśmy i jednocześnie wprowadzają w niepowtarzalny nastrój.
Zdaniem krytyków literackich wspólną cechą książek Tokarczuk jest trafna, wnikliwa obserwacja i poszukiwanie sensu. Maria Jentys „Sycyna” [2016] całość twórczości Noblistki definiuje w formie triady:
(…) filozoficzność, metaforyczność, paraboliczność (…) …w stopniu doskonałym (…).

Bibliografia:
• Buda M., Banaszczyk I., (2020), Lekcje filozofii z Doliny Muminków,
Pobrano z lokalizacji: kreatywnapedagogika.wordpress.com/category/lekcje-filozofii-z-doliny-muminkow/ [dostęp: 27.02.2021]
• Jentys M., (2016), Olga Tokarczuk - Szafa – recenzje – proza polska. Pobrano z lokalizacji: www.wydawnictwoliterackie.pl/produkt/2947/szafa [dostęp:09.04.2021].
• Madalińska S., (2007), Muminki w pracy pedagogicznej, „Warsztaty bibliotekarskie” nr 2-3.Pobrano lokalizacji: www.pedagogiczna.edu.pl/warsztat/2007/2-3/070203.htm[dostęp:[27.02.2021].
• Piątkowska B., (2003), Przestrzeń życia dziecka, „Edukacja i Dialog” nr 7.
• Piątkowska B.,(2009), Wychowanie w ponowoczesnej rzeczywistości – między zwątpieniem a nadzieją, w: B. Piątkowska (red.), Czas na wychowanie III,, Główne konteksty i uwarunkowania, Wałbrzych.
• Piątkowska B.,(2020), Realna vs wirtualna płaszczyzna wychowania: w pogoni za wychowankiem, w: B. Piątkowska (red.), Czas na wychowanie V- Potrzeby - Szanse-Bariery. Radom.
• Rogoż M.,(2011), Muminki Tove Jansson na polskim rynku wydawniczym, Pobrano z lokalizacji: www.home.umk.pl/~tsb/sites/default/files/numer7/rogoz.pdf [dostęp:14.03.2021].
• Sakowska M.,(2016),Olga Tokarczuk:Szlifierska rządzi!Ciągle jestem stąd. Pobrano z lokalizacji:walbrzych.dlawas.info/wiadomosci/olga-tokarczuk-szlifierska-rzadzi-ciagle-jestem-stad-zdjecia/cid,9789,a [dostęp:10.03.2021].
• Tokarczuk O.,(1993), Literatura dziecięca w pracy wychowawcy. Muminki, droga do dojrzałości, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” nr 3.
• Tokarczuk O., (1994a), Muminki – Droga do dojrzałości. Program zajęć „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” nr 1.
• Tokarczuk O.,(1994b.), Muminki, Droga do dojrzałości, Wojewódzki Ośrodek Metodyczny w Wałbrzychu, Wałbrzych.
• Tokarczuk O., (2019), Psychologia według Muminków – Esej, Pobrano z lokalizacji: charaktery.eu/artykul/psychologia-wedlug-muminkow [dostęp:10.03.2021].
• Wróblewski J.,(2020), Pamięć absolutna, „Polityka” nr 45 (4.11-8.11).
• Zdanowska M., (2018), Tożsamość i maska – rozmowa z Olgą Tokarczuk. Pobrano z lokalizacji: www.e-kalejdoskop.pl/literatura-a215/tozsamosc-i-maska-r7563[dostęp:10.03.2021].


[1] Olga Tokarczuk (w latach1990/1993) i autor niniejszego tekstu, pracowały w Kolegium Nauczycielskim w Wałbrzychu - Olga Tokarczuk wykładała psychologię do czasu debiutu pisarskiego tj. wydania „Podróży ludzi Księgi”(1993). Kolegium Nauczycielskie funkcjonowało do roku 1999. W roku akademickim 1999/2000 na bazie Kolegium Nauczycielskiego powstała Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Angelusa Silesiusa w Wałbrzychu (dop. B.P.).

                                                              

"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska