dr Barbara Piątkowska
nauczyciel akademicki (do listopada 2019)
Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Angelusa Silesiusa
w Wałbrzychu – Instytut Społeczno –Prawny


„Skok” ku kreatywności … czyli jak to zrobić
„Jump” to creativity… or how to do it


Streszczenie
Pojęcie >kreatywność< jest pojemne znaczeniowo, a próby interpretacji podejmują zarówno behawioryści jak i psychologowie społeczni, filozofowie i ekonomiści. Autor niniejszego opracowania zwraca uwagę na fakt, iż w literaturze przedmiotu pojęcie to często jest utożsamiane z pojęciem twórczości. Wyjaśnia – odwołując się do sprawdzonych sposobów - co hamuje naszą otwartość myślenia i w jaki sposób można pokonywać bariery blokujące generowanie nowych pomysłów; co możemy zrobić, aby pobudzić swój potencjał umysłowy i „zmusić” go do większej kreatywności; czy i w jakim stopniu edukacja szkolna sprzyja kreatywności/twórczości.

Słowa kluczowe: kreatywność/ „kreatywny skok”, twórczość, stereotypowe myślenie, myślenie dywergencyjne

Wstęp
Często dziś - i to nie tylko w powszechnym obiegu - słyszymy i mówimy o kreatywności. Z wielu opracowań, poradników dowiadujemy się, że warto ją mieć … w kuchni, sypialni a nawet w sposobie ubierania się. Jest również kreatywna księgowość, kreatywny bałagan, płatki „Nesquik” dla dziecięcej kreatywności etc.. To modne i powszechnie dziś stosowane słowo.

Jeśli chcesz być kreatywny, wystarczy wykonać – radzi Matthias Nӧllke – kreatywny „skok” czyli nauczyć się przełamywać to, co wydaje się niemożliwe - zmienić kierunek stereotypowego myślenia [Nӧllke, 2008, s.54].

Jak to zrobić ?

Wystarczy pobudzić struktury mózgu do działania - inaczej mówiąc - uaktywnić to, co już jest w nich „zapisane”, a co stanowi o naszym rutynowym zachowaniu.

Wiemy, że umysł człowieka ma zdolność do wykonywania wielu czynności automatycznie i że jedną z jego podstawowych funkcji jest m.in. tendencja do zautomatyzowania możliwie największej liczby czynności, by następnie przejść w stan spoczynku. Zjawisko to porównuje się do robienia rowków w ziemi. Nasz umysł tworzy takie miejsca przepływu – są to tzw. „ścieżki umysłowe”. Raz przetarta ścieżka otwiera drogę do korzystania z niej. Z czasem przepływająca w niej woda zmienia rowek w większy – w koryto - a wielokrotnie używana staje się „arterią”. Ten tzw. mentalny automatyzm ułatwia, ale i blokuje życie. Tak najprościej można wyjaśnić fenomen automatyzmu myślowego człowieka, w efekcie którego mamy poczucie komfortu, bo przyzwyczajamy się do mniejszego wysiłku, pokonując tę samą drogę w ten sam sposób i w to samo miejsce. Ale ów automatyzm ogranicza kreatywność, ponieważ uniemożliwia spojrzeć inaczej/szerzej, „poza”, pobudzić aktywność do działania, pobudzić drzemiący potencjał. Wyobraźnia człowieka nie lubi utartych ścieżek - należy dać jej szansę. Człowiek lubi poznawać, lubi przełamywać stereotypy, ale nie wszyscy ludzie to potrafią. I dlatego, porównując myślenie do nurtu rzeki, Nӧllke powiada, że stereotypowe myślenie można przełamać „wykonując kreatywny skok”, czyli zrobić coś szalonego [Nӧllke, ibidem].

Umysł człowieka często znajduje się w stanie kiedy <<wie, ale nie wie, że wie lub/i wiedzieć nie chce>> i analogicznie <<ma, ale nie wie, że ma w sobie coś>> (tu: jakieś ukryte zdolności). Dodajmy, że miernikiem poziomu kreatywności nie muszą być konkretne wytwory materialne.

Odkrywczość, przenikliwość, przytomność umysłu, koncept, inteligencja, esprit, rozumność, nieszablonowość, błyskotliwość, innowacyjność, inicjatywa, spryt, wyobraźnia, świeżość, wynalazczość, pomysłowość, rezolutność, bystrość, fantazja, inwencja, oryginalność, polot, nowatorstwo, operatywność, twórczość… ale także mobilność, zaradność, błyskotliwość, nieszablonowość, eksperymentatorstwo, racjonalność, koncepcyjność, kreacyjność, iskra, talent, imaginacja, twórcze myślenie – słowa takie funkcjonują powszechnie dla określenia kreatywności/twórczości – i tyle albo aż tyle słów można wymienić mając na uwadze to <<coś>>. Granica między kreatywnością, oryginalnością i twórczością jest subtelna.

Kreatywność vs twórczość
Pojęcie <<kreatywność>> jest pojemne znaczeniowo, a próby interpretacji podejmują zarówno behawioryści jak i psychologowie społeczni, filozofowie i ekonomiści. W ujęciu Krzysztofa, J. Schmidta <<kreatywność>>

„[…] to zdolność, cecha, pobudzająca potencjał umysłowy człowieka - stymuluje potencjalne możliwości do twórczego funkcjonowania” [Schmidt, 2008, s.38].

Wielu autorów postrzega kreatywność podobnie, tj. w aspekcie umiejętności skierowanych na inną niż dotychczas drogę, aby uzyskać nową wartość, nowy pomysł, które czynią nasz świat lepszym. Immanentną cechą kreatywności jest generowanie wytworów, charakteryzujących się koniunkcją dwóch cech: nowości i wartości, to również sztuka uwalniania się od umysłowej stagnacji [np. Nęcka, 2001; Richards, 1999].

Kreatywność jako zdolność umysłu prowadzi do powstania nowych idei, koncepcji. odnosi się do potencjału jednostki i do otwierania nowych dróg, nowych możliwości, innych od tych już „przetartych” [ibidem]. W literaturze przedmiotu kreatywność często utożsamiana jest z twórczością, dlatego że łączy ich nowość i użyteczność wytworu materialnego bądź duchowego. Jednakże to, co uważa się za nowe i cenne, zależy w dużej mierze od uwarunkowań kulturowych i historycznych i dlatego podlegają kryterium względności. Nowość jest
(…) względna z natury rzeczy, ponieważ coś jest nowe jedynie w odniesieniu do starego; poza tym coś może być nowe tylko do pewnego stopnia, a nie w sensie absolutnym. Z kolei wartość, nawet jeśli uzna się jej absolutny charakter w sensie ontologicznym, zwykle przypisywana jest różnym wytworom i obiektom w zależności od sytuacji, kontekstu kulturowego i epoki historycznej [Nęcka, 2000, s.785].

Takie określenie twórczości - w rozumieniu Nęcki - wynika z faktu, iż wiele dzieł uznaje się za wartościowe dopiero po upływie wielu lat, dlatego że nie spełniały powszechnie wówczas przyjętych standardów nowości. I stąd potrzeba perspektywy czasowej.

Nie wnikając w istotę różnych orientacji teoretycznych i metodologicznych dotyczących tego, czym jest i w jaki sposób określa się twórczość, dla potrzeb niniejszego opracowania skoncentrowano się na kilku ujęciach definicyjnych.

Twórczość wymaga zaangażowania, głębokiej wiedzy i wolności, ponieważ jest to:
• „(…) aktywność przynosząca wytwory nowe i społecznie użyteczne” z akcentem na efekt aktywności i rolę wytworu (…)” [Pietrasiński, 1969, s.9].
• „(…) zdolność do wszelkiego rodzaju kompozycji, wytworów, pomysłów, które są w zasadzie nowe lub nowatorskie (…) tworzenie nowych modeli i łączenia informacji pochodzących z poprzednich doświadczeń (…). Twórczość musi być celowa lub ukierunkowana na cel, a nie może to być jałowe fantazjowanie” [Hurolck 1985, s.74-75].
• „(…) przejaw instynktu życia” i jest rozpatrywana w aspekcie cech wytworu, cech osoby lub sposobu myślenia (…)” [Lam,1977,s.14].

Kreatywność/twórczość w praktyce
W celu pobudzenia swojego potencjału umysłowego i „zmuszenia” go do większej kreatywności można na przykład wykorzystać wiele sprawdzonych już sposobów takich jak: generowanie pomysłów, myślenie dywergencyjne (czyli rozbieżne – z możliwością wielu rozwiązań danego problemu), ponowne klasyfikowanie problemów (wykonywane indywidualnie lub w grupach), gry słowne, ćwiczenia pisemne, improwizacje. Nie sposób – dla potrzeb niniejszego opracowania – wymienić wszystkie.

Zwróćmy uwagę na kilka spośród wielu:
• Myślenie miękkie (soft thinking) – przeciwstawne twardemu, logicznemu myśleniu – polega na wykorzystaniu humoru, metafor, marzeń, zabawy, fantazji, paradoksu czy analogii. Ten sposób myślenia pozwala odnajdować podobieństwa i połączenia między rzeczami i procesami. W tym myśleniu uaktywnia się prawa półkula mózgowa (odpowiada za nasze zdolności twórcze → rozwiązania mogą być zaskakujące.
• Zabawy grupowe cel → określanie zastosowań nieznanych przedmiotów, aby wpaść na nowy pomysł (np. łyżka do wyciągania oliwek ze słoika). Istotą gier jest język wyobraźni, uaktywnienie pozytywnych emocji i zaangażowanie zmysłów.
• Mapy myśli (mind mapping) – angażują się obie półkule mózgowe. Ważnym elementem tej techniki są <<słowa klucze>> czyli hasła najbardziej adekwatne do problemu. Informację przedstawia się w formie mapy geograficznej, a nie zestawienia linearnego. Pierwszy pomysł jest zawsze kluczem do dalszych rozważań, a kolejne pomysły powstają na podstawie łańcuchów asocjacyjnych, promieniście układających się wokół myśli głównej. Umysł uwalnia się od ograniczeń, ponieważ pozwalamy mu fantazjować [zob.np. Tony Buzan, 2007].
• Sześć Kapeluszy de Bono – istotą tej strategii jest „myślenie lateralne”, to rozpatrywanie problemu w wielu aspektach, bo kolor każdego Kapelusza, to inny sposób myślenia. Na przykład kolor biały → fakty i liczby, kolor biały jest neutralny i obiektywny [De Bono,1996, s.75].

Co hamuje otwartość myślenia
Stwierdzenia typu: „to jest głupie, to im się nie spodoba”; „na pewno nie wymyślę ciekawego rozwiązania”; „nie potrafię, nie umiem”; „nie nadaję się do tego”; „boję się ośmieszyć”.

Kreatywność - o czym wspomniano wcześniej - utożsamiana jest z myśleniem twórczym, czyli z takimi operacjami intelektualnymi jak pamięć, percepcja, myślenie abstrakcyjne i twórcze, wyobraźnia i kompetencja językowa. W procesie myślenia twórczego uaktywnia się abstrahowanie, kojarzenie, dedukcja i indukcja, myślenie metaforyczne będące podstawą do różnych kategorii zadań twórczych.

Odwołajmy się do najmłodszych lat naszego życia, kiedy to palcem, kredką, długopisem, szminką lubiliśmy pozostawiać ślady wszędzie tam, gdzie byliśmy. W tej „bazgraninie” doświadczaliśmy przyjemności i potwierdzaliśmy swoją obecność. Z czasem pojawiały się inne, bardziej złożone formy: słoneczka, niezgrabne ludziki, domy lub pieski. A w okresie późniejszym rysunki nasycone realnymi sytuacjami i światem fantazji. Tak kreowany „świat” jest namiastką twórczości, która:
(…) przejawia się w dzieciństwie ze szczególną żywiołowością. Wytwory dzieci są „czyste” i choć może niedojrzałe, to pozbawione obcych wpływów. Dziecko jest twórcą szczerym i szczerze należy je traktować (…). Ich żywa wyobraźnia widzi wszystko w szczególny sposób, a jeśli niekiedy przeczy zdrowemu rozsądkowi, nie powinno nas to dziwić. Są dziećmi, nie rozumują, nie mędrkują, lecz tworzą.(…). Starsi nie powinni ich (…) pouczać, gdyż nie idzie tu o naukę, lecz o wypowiadanie się, o tworzenie. (…) Jest to krynica, u której można czerpać siły nieskażone [Lam op.cit., s.14-15].

Reakcje otoczenia na wytwory dzieci mogą się przyczynić do rozwoju jego zainteresowań (tu: plastycznych) bądź też ich zahamowania. Dlatego na tym etapie - podkreślają psychologowie – wskazana jest życzliwa, wewnętrznie motywująca ocena, atmosfera/klimat na drodze dziecko – otoczenie oraz poczucie bezpieczeństwa [Gloton, Clero, 1988]. Ważne jest to, aby dziecko - poprzez kolor i formę – odważnie wyrażało własne emocje, pragnienia, wyobraźnię i nie obawiało się ośmieszenia czy zlekceważenia. Każdy wytwór jest dla niego „dziełem sztuki”, jest ważny. Dlatego „te” prace dziecka należy doceniać, szanować.

Dorośli często zachęcają dzieci do wykonywania różnych prac plastycznych w przewrotny sposób – gdy nie mają czasu – podsuwają kredki, kartkę i zmuszają do rysowania (tzw. domowa terapia zajęciowa). Do rysowania nie można zmuszać. To dziecko musi mieć chęć - czynność tworzenia powinna mu sprawiać radość i zadowolenie. Ta swoista dziecięca twórczość w przyszłości – być może – zaowocuje dojrzałymi dziełami twórczymi, wnoszącymi coś nowego i wartościowego do szeroko pojętej kultury.

Rozwijanie potencjału twórczego/kształcenie ludzi twórczych powinno się zaczynać już na etapie edukacji wczesnoszkolnej, bowiem „ten czas” decyduje o naszej karierze szkolnej i zawodowej. Każde dziecko jest zdolne i każde dziecko będzie kreatywne jeśli: nauczymy je zasad i technik twórczego myślenia (rozwiązywania problemów), sposobów pokonywania barier blokujących wymyślanie i opracowywanie nowych pomysłów.

Dobrym rozwiązaniem mogą być np.:
• wskazówki słowne o charakterze heurystycznym,
• pobudzanie/prowokowanie do zadawania pytań – np.
Jakie są inne zastosowania ?
Które z pomysłów można połączyć, aby dojść do innego rozwiązania?
Co by było, gdyby tę sytuację/problem odwrócić ?
Z czego można zrezygnować?
Co można rozszerzyć, a co zmniejszyć?
• zadania pomocnicze (gdy pojawia się trudność z rozwiązaniem prostym)
• wykorzystanie myślenia wg formuły 3J – czyli - Jak najszerzej analizować; Jak najkrócej wyrazić; Jak najkrócej zapisać
• sześć pytań – KTO? CO? KIEDY? GDZIE? DLACZEGO? JAK? [Bernacka, 2001,s. 99-101].

Edukacja szkolna drogą ku kreatywności
Jednym z wielu zadań współczesnej szkoły i placówek wychowania pozaszkolnego jest tworzenie nowych jakości edukacyjnych ukierunkowanych na stymulowanie zachowań kreatywnych/twórczych uczniów. Zachowania takie są warunkiem koniecznym w procesie nabywania wyższych osiągnięć, wiedzy i doświadczeń czyli tzw. wychodzenia poza dostarczone informacje.

Pojawia się jednak wątpliwość - jak to zrobić, skoro współczesnej szkole stawia się nie od dziś zarzuty, że (nie)jest miejscem do stymulowania i rozwijania twórczej aktywności dzieci, ponieważ proces nauczania zarówno w przeszłości jak i dziś opiera się wyłącznie na wiedzy zamkniętej, fragmentarycznej, a nie ujmującej rzeczywistość jako całość (…) [Freire, 1979].

W proces edukacji wpisany jest obowiązek takiego kształcenia umysłów dzieci, jakby były one pozbawione przeżyć i emocji. Uczeń słucha, powtarza i zapamiętuje to, co mówi nauczyciel – jest biernym odbiorcą. Na typowej lekcji w szkole, pytania stawia nie ten, kto nie wie, lecz ten, kto wie – ot taki paradoks. Z obserwacji pedagogów i psychologów wynika, że jednym z wielu źródeł trudności w rozwiązywaniu problemów jest nieumiejętność stawiania pytań przez uczniów i brak gotowości do formułowania właściwych pytań” [Pietrasiński 1969, op.cit.].

Bierność ucznia na lekcji jest konsekwencją m.in. nieznajomości lub braku technik stymulujących zadawanie pytań. Kto umie formułować pytania, chętnie włącza się do dyskusji. W naszej – niestety – tradycyjnej szkole uczeń pracuje bez większego wysiłku myślowego.

Czy taka szkoła jest miejscem dla rozwijania inicjatywy i samodzielności ucznia ? Jest miejscem – najczęściej – nauczycielskiego monologu, gdzie wszystko zostało zaplanowane według klucza. Nie(wielu) pedagogów widzi konieczność zmiany systemów edukacyjnych w takim kierunku, aby faktycznie stymulowały one i wspierały kreatywność dzieci i młodzieży. Nie adaptacja, nie konformizm a samodzielne myślenie – to one bez wątpienia stanowią o postawie człowieka wobec świata, otwartości na innych, na inne rzeczy, na nowe myśli, pozwalają mu intensywnie żyć [Wróblewska, 2004, s.83).

Edukacja ku twórczości/kreatywności i edukacja przez twórczość zmierzać powinna w kierunku człowieka transgresyjnego i emancypacyjnego – człowieka potrafiącego „wychodzić poza”, mającego odwagę oderwać się od rutynowego, stereotypowego postrzegania rzeczywistości, szczególnie tej zdominowanej przez kulturę masową. Emancypacja wyraża się w tworzeniu wartości, rozszerzaniu aktywności poznawczej, a procesy emancypacyjne i akty transgresyjne uwarunkowane są potencjałem i wyobraźnią człowieka.” Rozwój wyobraźni twórczej i zdolności kreatywnego działania oznacza nie tylko wzmożenie postępu technicznego czy nawet postępu cywilizacji, ale jest identyczny z równowagą życiową ludzi, warunkiem ich indywidualnego szczęścia w świecie, gdzie każdy jest powołany do wielokrotnych zmian w toku swojej drogi życiowej (…)” [Gloton, Clero, op. cit.,s. 28].

Konkluzja
Kreatywność jako pewnego rodzaju umiejętność jest potrzebna wszystkim i wszędzie. Dzięki niej i nauczyciel i uczeń unikają nudy. Funkcjonowanie obu tych podmiotów będzie na pewno i sprawne i efektywne. Bo kreatywny nauczyciel wydobywając ukryty w uczniach potencjał sprawi, że będą oni bardziej refleksyjni, ciekawi otaczającej rzeczywistości i zdolni do krytycznej samooceny. Ponadto - zmysł obserwacji, pewność siebie, poczucie własnej wartości i wewnętrzna motywacja będą gwarantem wysokiej efektywności procesu dydaktyczno-wychowawczego.

Bibliografia:
• Bernacka D., 2001, Od słowa do działania, Warszawa.
• Buzan T., 2007, Pamięć na zawołanie, Metody i techniki pamięciowe, Łódź.
• De Bono E., 1996, Sześć kapeluszy czyli sześć sposobów myślenia, Warszawa.
• Freire F., 1979, Wychowanie nie może być neutralne, w: Oświata i wychowanie w toku przemian, Warszawa.
• Gloton R, Clero C.,1988, Twórcza aktywność dziecka, Warszawa.
• Hurolck E., 1985, Rozwój dziecka, Warszawa.
• Lam W.,1977, Twórczość przejawem instynktu życia, Gdańsk.
• Nęcka E., 2000, Twórczość w: Psychologia, Podręcznik akademicki, t.2, Psychologia ogólna, J. Strelau (red.), Gdańsk.
• Nęcka E., 2001, Psychologia twórczości, Gdańsk.
• Nӧllke M.,2008,Techniki kreatywności, Jak wpadać na lepsze pomysły, Kraków.
• Pietrasiński Z.,1969, Myślenie twórcze, Warszawa.
• Richards R.,1999, Everyday Creativity [w:] Encyklopedia of Creativity, t.1, red.M.A. Runco, S.Pritzker, Academic Press.
• Schmidt K.,J.,2008, Trening kreatywności, Podręcznik dla pedagogów, psychologów i trenerów grupowych, Gliwice.
• Wróblewska M.,2004, Wyznaczniki twórczości w opinii osób o postawach twórczych i odtwórczych, w: Twórczość w teorii i praktyce, S. Popek (red.), Lublin.

Barbara Piątkowska
„Jump” to creativity … or how to do it

Abstract
The term 'creativity' can accommodate various meanings and attempts to interpret it are carried out by behaviourists but also by social psychologists, philosophers and economists. The author of this paper emphasizes the fact that, in the source literature, this term is often equated with the term 'creative legacy'. She explains, referring to the well-established methods, what blocks our creative thinking and how to overcome barriers that stop us from generating new ideas; what we can do to stimulate our intellectual potential and 'force' it to be more creative; whether and to what extent the school education facilitates creativity.

Keywords: creativity/the creative leap, creative legacy, stereotypical thinking, divergent thinking

                                                              

"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska