Nr 4/2017 (LXI) ISSN 2083-7321




Barbara Giedrojć
Oddział Zbiorów Specjalnych i Zabytkowych WBP w Opolu

Przedwojenne pocztówki Opola w zbiorach WBP w Opolu


W Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w Opolu od lat gromadzona jest ikonografia regionu. Największy zbiór stanowi kolekcja pocztówek licząca ponad 4 tys. kart, z czego ponad 600 to widokówki z Opola. Najcenniejsze z nich wydane przed 1945 rokiem liczą 166 egzemplarzy. Widokówki były wielokrotnie prezentowane na wystawach i zawsze cieszyły się dużym zainteresowaniem. Od kilku lat najstarsze opolskie pocztówki oglądać można nie wychodząc z domu – zostały bowiem zdigitalizowane i w formie cyfrowej prezentowane są na stronie Opolskiej Biblioteki Cyfrowej. Przy okazji obchodzonego w Opolu (również w murach Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej) 800-lecia miasta warto zapoznać się z bibliotecznym zbiorem przedwojennych pocztówek stolicy województwa.

Kolorowa pocztówka nieznanego wydawnictwa z początku lat dwudziestych XX wieku przedstawia kościół Świętej Trójcy. Uwagę zwraca jednak stojąca przed nim nieprzeciętnej urody kamienica, zwana Złotą Jedynką (niem. Goledene Eins). Ten wybudowany w 1895 r. w stylu eklektycznym trzykondygnacyjny budynek przetrwał tylko pół wieku. Od lat trzydziestych, gdy w niemieckiej architekturze prym wiódł styl funkcjonalny i minimalistyczny, gmach ten znalazł się w ogniu krytyki. Zarzucano mu udziwnioną architekturę, która nie pasuje do gotyckiego kościoła i jednocześnie niepotrzebnie go zasłania. W 1945 r. po „Jedynce” nie było już jednak śladu. Dziś na pozostałym po niej skwerze znajduje się pomnik poświęcony Polakom represjonowanym przez III Rzeszę.







Pocztówka w sepii wydana przez miejskiego księgarza A. Weckerta, przedstawia wnętrze najważniejszej świątyni diecezji opolskiej - katedry pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. O pierwszej, drewnianej budowli, która stanęła tu na początku XI wieku wiemy niewiele. W 1024 r. biskup wrocławski Klemens podarował nowemu opolskiemu kościołowi relikwie drzewa krzyża świętego, które sam otrzymał od św. Emeryka, węgierskiego następcy tronu. Dzisiejsza świątynia posiada cechy gotyckie oraz neogotyckie. Niewiele zachowało się z pierwotnego wyposażenia. Na dzisiejszy jej wygląd wpływ miały liczne odbudowy po pożarach w XVII wieku, zniszczeniach czasu wojny trzydziestoletniej oraz konfiskacie elementów wyposażenia po sekularyzacji dóbr kościelnych przeprowadzonych przez państwo pruskie na początku XIX wieku. Dwie charakterystyczne górujące nad miastem neogotyckie wieże, projektu Józefa Cimbollki, świątynia otrzymała w 1900 r. Na przedwojennej pocztówce przyglądając się wnętrzu katedry, dostrzec można zachowany do dziś barokowy ołtarz główny z krzyżem z umierającym Chrystusem w centralnym punkcie oraz figury dwóch apostołów: św. Pawła (po lewej) oraz św. Piotra (po prawej stronie). Doskonale widoczne są też boczne ołtarze znajdujące się po obydwu stronach wejścia do prezbiterium : św. Urbana, któremu towarzyszą postacie św. Karola Boromeusza i św. Teresy z Avili oraz św. Józefa ze św. Franciszkiem i św. Antonim. Na pocztówce zauważyć można też nieistniejące dziś zdobienia, którymi udekorowane jest charakterystyczne gwiaździste sklepienie katedry.

Czarno-biała pocztówka prezentująca południową i fragment zachodniej pierzei rynku, wydana została przez znane wydawnictwo Bruno Scholza z Wrocławia. Kartę wysłano z Opola 19 września 1939 roku. Opolski rynek jest miejscem dawnego średniowiecznego placu targowego, na którym krzyżowały się szlaki handlowe. Domy w rynku początkowo drewniane, z biegiem czasu murowane, budowane były w różnych stylach architektonicznych. Do lat czterdziestych na opolskim rynku stało tylko dziewięć kamienic w stylu barokowym, pozostałe wybudowano w stylach eklektycznym i modernistycznym. Na przedwojennej pocztówce dostrzec możemy, m.in. sklep należący do znanej opolskiej rodziny kupieckiej Schymaindów. Znajdował się on w narożnej barokowej kamienicy, która w XVIII wieku należała do rodziny Gaschinów, fundatorów klasztoru na Górze św. Anny. Zauważyć można również jeden z pierwszych murowanych domów Opola - „Kamienicę Książęcą” stojącą w pierzei zachodniej. Ta narożna kamienica z cylindrycznym (charakterystycznym dla opolskiej architektury rynku) wykuszem, w 1655 roku gościła polskiego króla Jana Kazimierza Wazę. Od 1824 r. w kamienicy znajdowała się apteka Heinricha Grabowskiego, nazywana od ozdobnej rzeźby nad wejściem „Apteką pod Lwem”. Pocztówka jest interesująca z jeszcze jednego powodu – dojrzeć można, stojący na cokole przed ratuszem, spiżowy pomnik Fryderyka Wielkiego dłuta Eduarda Uhlenhutha, którego uroczyste odsłonięcie odbyło się 18 października 1936 roku. „Fritz” stał w rynku do kwietnia 1945 roku. Co się z nim stało później? Nie wiadomo – wrzucono go do Młynówki lub przetopiono na kościelny dzwon. Co ciekawe, prawie identyczny pomnik stał przed wojną w Bydgoszczy, a następnie w Pile. Władze Opola zapowiadają, że jeszcze w tym roku, w tym samym miejscu, stanie pomnik opolskiego księcia Kazimierza.

Na przedwojennej pocztówce, wysłanej z Opola 19 września 1944 roku, wydanej w drezdeńskim wydawnictwie Stengel&Co, zobaczyć można obiekty stojące na miejscu dzisiejszego biurowca „Europa” przy placu Wolności. W latach trzydziestych XX wieku plac ten nosił nazwę „Annabergplatz”, czyli na plac Góry św. Anny – nazwa upamiętniała niemieckie ofiary walk o Górę św. Anny podczas III powstania śląskiego. Budynki handlowe wybudowano w tym miejscu w XIX wieku, gdy władze miasta postanowiły rozebrać stare miejskie mury i zasypać fosę. Na pocztówce widzimy dom handlowy Franza Justa oraz duży sklep obuwniczy Ota (należący do znanego koncernu Bata). Budynek w czasie wojny został zrujnowany, a odbudowa biurowca rozpoczęła się dopiero w 1956 roku. Projekt opolskiego architekta Bogdana Wedemskiego ściśle nawiązywał do przedwojennej, modernistycznej architektury budynku, zespalając jednocześnie oba, wcześniej oddzielne gmachy.

Przedwojenna pocztówka nieznanego wydawnictwa wydana najprawdopodobniej w drugiej dekadzie XX wieku, przedstawia nieistniejący dziś budynek tzw. starej rejencji. Był to potężny gmach wybudowany w połowie XIX wieku, w konsultacji z Karolem Fryderykiem Schinklem, czołowym niemieckim architektem i urbanistą. Budowa tego klasycystycznego (styl królujący wówczas w Niemczech) budynku nie przebiegała bez problemów, ponieważ powstawał na miejscu dawnych murów miejskich oraz głębokiej fosy. W 1891 roku uroczyście odsłonięto pomnik cesarza Wilhelma I autorstwa Maxa Wiesego, który postawiono na wprost głównego wejścia do budynku rejencji. Na monumencie znalazły się dodatkowo tablice upamiętniające opolskich żołnierzy poległych w wojnach z lat 1864, 1866, 1870-71. Dziś po budynku nie ma już śladu – zrujnowany, w 1955 roku został ostatecznie rozebrany. Pozostałością po nim jest mur z balustradą oddzielający skwer od części rekreacyjnej placu z kolorową fontanną Floriana Jesionowskiego. Pomnik cesarza podzielił los rzeźby Fryderyka Wielkiego - został najprawdopodobniej przetopiony na cele wojenne jeszcze przed 1945 r. Gdy przyglądniemy się przedwojennej pocztówce dostrzeżemy, że o przeszłości tego miejsca przypominają...dwa olbrzymie platany, które nadal rosną w tym samym miejscu.

Karty pocztowe, które ponad 100 lat temu błyskawicznie zawojowały świat, dziś, z uwagi na bogatą ikonografię, stanowią ważne źródło informacji dla współczesnych badaczy. Cieszy fakt, że pocztówki wciąż mają swoich miłośników również wśród opolan, o czym świadczy duże zainteresowanie zbiorem prezentowanym na stronie Opolskiej Biblioteki Cyfrowej.


   



"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska