Nr 2/2018 (LXII) ISSN 2083-7321




Kordian Michalak
Dział Bibliografii, Informacji i Promocji WBP w Opolu

Opolanie jacy są… – rozmowy z twórcami opolskiej kultury

„DAMA Z REKLAMÓWKĄ”
Rozmowa z Elżbietą Lisak-Dudą




Zdjęcie z archiwum Autorki

Kordian Michalak: Pani twórczość to głównie poezja, ale także opowiadania, reportaże i felietony. Rozumiem, że trudno czasem zmieścić swoje przemyślenia i emocje w ramach wiersza?
Elżbieta Lisak-Duda: Myślę, że emocje łatwiej mi pomieścić w wierszu, a przemyślenia w prozie.

KM: Pamięta Pani moment, kiedy pojawiła się u Pani myśl: tak, chcę pisać wiersze, zostanę poetką?
EL-D: Takiego momentu nie było. Zupełny przypadek spowodował, że zaczęłam pisać wiersze, chociaż w okresie liceum coś tam tworzyłam, ale to częsta przypadłość nastolatek. W przeszłości opracowywałam scenariusze do prowadzonych przeze mnie teatrów poezji i kiedyś zabrakło mi utworów pasujących do mojej koncepcji scenariusza (a wiedziałam czego szukam), więc dopisałam je sama. I akurat te moje dopisane słowa zwróciły uwagę osób omawiających prezentacje (po przeglądach teatralnych) i wtedy zaczęłam je ręcznie spisywać na karteczkach. Jeden z kolegów, posiadacz maszyny do pisania (nie każdy wtedy mógł ją mieć), wziął je ode mnie, by je przepisać, przepisał i… wysłał do poczytnego wtedy czasopisma „Radar”, o czym nawet nie zdążył mnie powiadomić. A gdy kupiłam sobie ten „Radar” i przeglądałam go w… ośrodku zdrowia, nagle ujrzałam wydrukowany tam mój wiersz. To było niezwykłe doznanie! Zrezygnowałam z wizyty lekarskiej i na skrzydłach wybiegłam z przychodni. I tak się zaczęło — od niespodziewanego debiutu. Ale nigdy nie nazwałam siebie poetką, chociaż, trzeba przyznać, też nie zaprzeczałam, gdy mnie tak nazywano…

KM: A zatem proszę dokończyć zdanie: poezja to dla mnie…
EL-D: I tu pewnie oczekuje się ode mnie stwierdzenia, że jest wszystkim, że najważniejsza, że nie wyobrażam sobie bez niej życia i temu podobne, a ja się po prostu nigdy nad tym nie zastanawiałam. Poezja po prostu istniała z człowiekiem chyba od zawsze, jest obecna trochę jak wiatr, słońce czy deszcz i nie przyszło mi do głowy rozmyślać o tym — do dziś, gdy padło to pytanie. Przychodzi mi do głowy takie odległe porównanie: to wspaniały deser po codzienności, takie bezowe ciastko z „adwokatem”. Można się bez niego obejść, ale żal rezygnować z czegoś, co bardzo smakuje i sprawia przyjemność…

KM: Miłość do literatury wyniosła Pani z domu?
EL-D: Zdecydowanie tak, książka od najmłodszych lat była dla mnie (i jest do dziś) najlepszym prezentem. Mama i babcia dużo czytały, a ja jeszcze jako dziecko, pytana kim chcę zostać, odpowiadałam, że „czytarką i pisarką książków". Ale też miałam szczęście do dobrych nauczycieli zarówno w podstawówce, jak i w szkole średniej. Uczyłam się w Państwowym Liceum Kulturalno-Oświatowym w Bydgoszczy, a to była wspaniała szkoła ze znakomitymi pedagogami, właściwie całodobowa, bo z internatem. Chodziliśmy na spotkania z literatami, na każdą premierę teatralną, do filharmonii, na wystawy. Piękny czas. Tej szkole i kontaktom ze wspaniałymi twórcami, artystami, którzy także byli naszymi nauczycielami teatru, malarstwa i muzyki, zawdzięczam w dużej mierze także miłość do literatury i do sztuki w ogóle.

KM: Nagrywa Pani także felietony dla polonijnego internetowego Radia Wisła w Seattle – skąd wziął się ten pomysł?
EL-D: Kilka lat temu moja szkolna koleżanka, którą los rzucił do Seattle, WA, zaangażowała się w życie Polonii i prowadziła w tamtejszym radiu godzinny program dla Polaków. Korespondowałyśmy ze sobą i wydało się jej, że moje listy do niej to prawie felietony i gdybym spróbowała coś w tym stylu nagrać i przesłać, włączyłaby to do audycji jako cykl „Listy z Polski”. Najpierw nagrywałam dla tego radia systematycznie i był pozytywny odzew na moje teksty, ale potem zabrakło sponsorów na kontynuację tych audycji w eterze. Jednak wśród aktywnych Polonusów był pracownik Microsoftu, który sprawił, że przestawiono się na radio internetowe. Jest to praca społeczna, bez jakichkolwiek korzyści finansowych, daje tylko (i aż) satysfakcję i radość kontaktu z Polakami w USA (ale i na świecie), a więc z tego, że ktoś moich słów słucha i czeka na nie. Nawiasem mówiąc mam teraz „urlop zdrowotny” w publikowaniu, ale to się niedługo zmieni.

KM: Z radiem tym współpracuje także Pani mąż – poeta Harry Duda.
EL-D: Tak, moja koleżanka bardzo Harrego o to prosiła, zgodził się i jest tam chętnie słuchany. Jako były radiowiec ma praktykę i — jak uważam — talent, ma też coś do powiedzenia, więc stał się dla radia cennym nabytkiem.

KM: Skoro o Pani małżonku mowa: czy ma jakiś wpływ na Pani twórczość? Czy zdarza się np., że jest pierwszym czytelnikiem Pani wierszy, pierwszym recenzentem?
EL-D: Nie wyobrażam sobie, żeby tak nie było. Jesteśmy oboje swoimi pierwszymi czytelnikami. Wiele mnie nauczył, ale też podniósł wysoko poprzeczkę i niekiedy mam kłopot, żeby ją przeskoczyć. Nauczyłam się przy nim stawiać sobie wymagania, którym niekiedy niełatwo sprostać.

KM: W Pani wierszach sacrum często zderza się z profanum, wzniosłość z codziennością – jak choćby przywołana w tytule naszej rozmowy „dama z reklamówką” – uwzniośla Pani codzienność czy deprecjonuje wzniosłość?
EL-D: Tak odczytujesz moje wiersze? Chyba wartości, które kryje słowo „wzniosłość” nie profanuję, przynajmniej nie mam takiego zamiaru, wręcz jestem temu przeciwna, bo powtórzę za Wyspiańskim „ale świętości nie szargać, bo trza, aby święte były”. A uwznioślać codzienność bardzo bym chciała, przynajmniej od czasu do czasu. Życie miałoby wtedy piękniejsze barwy, ale czy to znajduje odbicie w mojej twórczości? Doprawdy nie wiem.

KM: Lubi Pani obserwować świat, obserwować ludzi – wszystko może być inspiracją przy pisaniu wierszy?
EL-D: Podobno „wszystko jest poezją”, jak pisał Stachura, ale czy koniecznie wszystko musi być inspiracją? Prawdopodobnie niektórzy mają tak silny imperatyw wewnętrzny czy też — nawyk, że od razu o wszystkim, co ich spotyka, muszą napisać i robią to artystycznie dobrze. Ale bywają też tacy, którzy te swoje przeżycia czy obserwacje spisują, ponieważ bardzo „chcą” być poetami, a jeśli jeszcze zastosują tzw. sztukę rymotwórczą (bardzo kulawą), uważają, że to już poezja i samozwańczo określają się mianem poetów czy poetek. Ja szukam w poezji piękna i czegoś ulotnego, jakiegoś niedopowiedzenia, jakiejś tajemnicy, nawet magii. Tak, inspiracją może być np. rozbita cukiernica, ale nie wystarczy rozpisać suchego komunikatu słownego na wersy, że się rozbiła, a była taka ładna i żal. Musiałby ten fakt coś na przykład przypomnieć, coś musiałoby się w takim wierszu „zdarzyć”, odkrywczo skojarzyć. Chyba, że byłby to opis ujęty w słowa tak piękne, że dech zapiera, wtedy można byłoby powiedzieć, że cukierniczka stała się inspiracją. Chyba podzielasz moje zdanie, wszak jesteś poetą.

KM: A co najbardziej ceni Pani w poezji innych twórców?
EL-D: Piękno, poetyckość, pomysł i ducha, którego oddech czy też wiatr mnie przy czytaniu strof owionie, wzbudzi pragnienie pozostania z tymi słowami jak najbliżej, jak najdłużej …

KM: Często pyta się twórców o ulubionego autora, ulubioną książkę, ale ponieważ najczęściej trudno jest wybrać, zapytam więc Panią o ulubionych autorów i ulubione książki.
EL-D: To rzeczywiście często zadawane pytanie, prawie nieodzowne na spotkaniach autorskich i na taką okoliczność dobrze jest mieć przygotowaną wcześniej odpowiedź-szablon. Prawda jest taka, że po przeczytaniu dobrej książki, a tych nie brakuje, żal mi się z nią rozstać. Wtedy szukam jak najwięcej wiadomości o autorze, mam pragnienie choćby biernego pobycia z nim, posłuchania, wymiany myśli. Zostaje to we mnie. I tak do następnej, równie udanej lektury. Często w konkretnym przypadku wydaje mi się, że to najlepsza rzecz, jaką przeczytałam, bo na przykład wiem więcej o człowieku, czy o świecie, tym samym łatwiej rozumiem to, co dzieje się koło mnie. Staram się też tłumaczyć, że w różnych momentach życia miałam i mam innych ulubionych autorów. Ostatnio np. jest to islandzki pisarz o nazwisku: Gudmundur Andri Thorson, autor „Miasteczka w Islandii”, a przez niego — tłumacz, Jacek Godek, autor internetowej strony o Islandii, znawca tego egzotycznego i niezwykle interesującego kraju. Czy wiesz na przykład, że największą liczbowo mniejszość w Islandii stanowią Polacy? Myślę, że literatura to jedno z najpiękniejszych ludzkich dokonań.

KM: Czy któryś z poetów miał na Panią, Pani twórczość, szczególnie duży wpływ?
EL-D: Nie potrafię dać jednoznacznej odpowiedzi. Kiedyś dużo recytowałam, więc siłą faktu obcowałam z wieloraką poezją. W każdym okresie życia, co przecież zrozumiałe, robiła na mnie wrażenie coraz to inna literatura. W młodości była mi bliska poezja romantyków, bardzo chętnie czytałam poetów młodopolskich, potem Jasnorzewską, Poświatowską, Kozioł, aha, bardzo lubię Świrszczyńską, szczególnie tomik „Jestem babą”, no i trudno przejść obojętnie obok poezji Szymborskiej. Ale czy te osoby miały wpływ na to, jak piszę, nie wiem.

KM: Co jeszcze znajduje się w kręgu Pani zainteresowań oprócz literatury?
EL-D: Wiele, ale na drugim miejscu jest teatr, jednak taki bez powszechnych dziś udziwnień. Jestem otwarta na nowości i eksperymenty, ale w pewnych granicach. Tęsknię za takim teatrem, z jakim wyrosłam. Będąc w liceum wygrałam konkurs (dziś by to nazwano ranking) na rolę Isi w „Weselu” Wyspiańskiego w reżyserii nie byle kogo, bo Adama Grzymały-Siedleckiego, który widział prapremierę! Był reżyserem w Teatrze Ziemi Pomorskiej w Bydgoszczy. Miałam okazję przyjrzeć się teatrowi od podszewki. Policzyłam, że sto razy słyszałam Wesele, umiałam je na pamięć, jeszcze dziś mogłabym być suflerem… Muszę tu wyznać: lubię teatr pana Andrzeja Czernika, ale też zawsze podobały mi się ciekawie eksperymentujące teatry amatorskie przy ośrodkach kultury.

KM: Współredagowała Pani „Nauczycielski Głos Literacki” – na czym polegało to zajęcie?
EL-D: Wybrano mnie na członka zarządu Nauczycielskich Klubów Literackich. Redaktorka „Głosu Nauczycielskiego”, ale i przewodnicząca zarządu NKL, zaproponowała mi, bym się tym zajęła. Zasypywano ją wierszami i część tej płynącej rzeki poezji piszących nauczycieli została skierowana na mój adres. Ogromna paka stała na środku mego — wtedy — M3, a ja stałam się zapowiadaną w dzieciństwie „czytarką”. Stawiałam sobie jakiś temat i wybierałam stosowne do niego wiersze, przeplatając to przemyśleniami na ten temat — czymś pomiędzy felietonem, prozą artystyczną a konferansjerką. Bardzo mnie ta praca, przecież społeczna, cieszyła; chętnie bym i dzisiaj zajęła się czymś podobnym. Wtedy też przekonałam się, jak wiele osób ma potrzebę wierszowania. Nie da się ukryć, że ta rzeka zmieniła się w pewnym momencie w tsunami. Nie było łatwo wyławiać złote rybki z ławicy szprotek, a nie chciałam ingerować w teksty, nie czułam się na tyle znawczynią, wybierałam według wyczucia i w redakcji ani wśród zainteresowanych nauczycieli nikt mi niczego w tym względzie nie zarzucał. To trochę trwało, ale przyszedł moment, że zajęły mnie bardzo sprawy z „innej półki” i skończyłam to satysfakcjonujące mnie zajęcie.

KM: A nie brak Pani zajęć z młodzieżą, teatru poezji? Jest Pani wszak również instruktorem teatralnym.
EL-D: Uderzyłeś w bolesną strunę. Tak, brakuje, brakuje kontaktu z młodzieżą i takiej artystycznej z nią pracy. Nie wiem jak to jest, ale kiedyś, gdy miałam wiele różnorakich obowiązkowych zajęć, znajdowałam jeszcze dodatkowo czas i ochotę na prowadzenie teatrów poezji. Był taki okres w moim życiu, że z poruczenia ówczesnego Wojewódzkiego Domu Kultury prowadziłam na popularnych wtedy uniwersytetach ludowych zajęcia teatralne i plastyczne dla pracowników klubów wiejskich, a ponadto teatr poezji w szkole i drugi w jednostce wojskowej w Komprachcicach. Próby tego ostatniego zaczynały się ok. godziny dwudziestej i wożono mnie tam i z powrotem wojskowym samochodem. A teraz — wciąż na wszystko brak mi czasu… Roztkliwiłam się, piękny to był czas… Ale, tak, brakuje mi tego.

KM: Kiedyś powiedziała Pani, że nie ma zapisanych swoich wierszy w komputerze, tylko rękopisy – podejrzewam, że teraz się to zmieniło, bo np. jest Pani aktywnym użytkownikiem portali społecznościowych, a więc chyba komputer już Pani wystarczająco „oswoiła”.
EL-D: Dobrze się domyślasz. Wprawdzie i tak piszę piórem, a raczej długopisem na papierze, ale w końcowej fazie tworzenia wpisuję w komputer i tak nad wierszem pracuję. Mam folder „Wiersze nowe”, drugi z wierszami niedokończonymi, którym według mnie jeszcze trzeba szlifu. Zeskanowałam też moje tomiki. Bardzo lubię komputer — to nawet pewien rodzaj prawdziwej miłości, bo lubię go wraz ze wszystkimi wadami i niedogodnościami. Oswoiłam go jako tako, lecz wciąż odkrywam nowe możliwości, a moja aktywność na Facebooku ogranicza się do mini reakcji na błahe w sumie filmiki, zdjęcia, informacje. Od siebie polecam głównie audycje Radia Wisła z Seattle. Nie podejmuję dyskusji na żadne tematy, zwłaszcza gorące, tylko czytam i czytam, co piszą i jak myślą inni i wciąż wprawia mnie w zdumienie, że w człowieku mieści się tyle dziwności.

KM: A jak zapatruje się Pani na publikowanie utworów w Internecie, czyli w formie elektronicznej, a nie książkowej?
EL-D: Jeszcze nie potrafię tego polubić. Podobno nie ma już od tego ucieczki, widać powinnam jeszcze dłużej pożyć, żeby to zaakceptować, bo chyba nigdy nie polubię. Mam większą przyjemność w obcowaniu z papierową książką. Wiersze, które już ukazały się w formie druku, a przy jakiejś okazji ktoś „wrzuci” je na portalu — „przełykam”, ale kiedy czytuję wpisy pod byle jakim nawet grafomańskim wierszydełkiem, jakie ono jest rzekomo piękne i wzruszające, to żal mi czasów, kiedy porządne wydawnictwa miały po dwóch recenzentów literackich i redaktorów, którzy omawiali z autorem ewentualne potknięcia, a potem prawdziwi opiniotwórczy recenzenci w pismach literackich uczyli w ten sposób czytelnika odróżniania ziarna od plew. To temat na dłuższą rozmowę.

KM: Lubi Pani Opole? To dobre miejsce do życia dla poety?
EL-D: O, tak. To miasto do życia.. Nie za duże, nie za małe, wszystko jest na miejscu i blisko. Bardzo lubię Opole i chociaż całe dorosłe życie noszę w sobie tęsknotę za mieszkaniem w ulubionej Warszawie, to po latach bycia opolanką nikt nie byłby teraz w stanie przenieść mnie gdzie indziej, nawet do Warszawy. Tobie pewnie idzie o to, czy zamieszkałym w Opolu twórcom żyje się tu, w tym mieście, satysfakcjonująco? Jest taka polska, nie tylko opolska cecha, że obcy artysta zawsze jest bardziej w cenie niż ten z własnego czy pobliskiego podwórka…

KM: Nie mogę, oczywiście, nie zapytać o Pani plany związane z twórczością: czy szykuje się może kolejny tomik? A może inne wydawnictwo? Proza?
EL-D: Tak, pracuję nad nowym tomikiem. Mam za sobą tak pięknie nazywany kryzys twórczy. Byłam bardziej kulturobiorcą, czytaczem, niż twórcą i wciąż nie potrafię sama siebie zadowolić moimi wierszami, więc to trwa.

KM: Wyobraża sobie Pani w ogóle życie bez tworzenia? Bez literatury, bez sztuki?
EL-D: Myślę, że odpowiedź jest do odczytania między wierszami naszej rozmowy, prawda?

KM: Dziękuję za rozmowę i życzę zatem niegasnącej weny, a także samych dobrych dni.
EL-D: To ja dziękuję. Dzięki tej rozmowie zaczęłam zadawać sama sobie dodatkowe pytania i zastanawiać się nad kilkoma nowymi zagadnieniami.

ELŻBIETA LISAK-DUDA
Poetka, ale pisze także opowiadania i felietony. Debiutowała na łamach „Radaru” w 1980 roku. Autorka czterech tomików poetyckich: Wsłuchana w dotyk (Opole, 1987); Historia złotej rybki (Opole, 1992); Dama z reklamówką (Kielce, 1998); Wieczory (Łódź, 2007). Jej wiersze można znaleźć w ponad trzydziestu edycjach zwartych i sporej liczbie czasopism. Tłumaczone były na język angielski i ukazały się w kulturalnym czasopiśmie amerykańskim „Espresso ink”. Utwory, zarówno poetyckie, jak i opowiadania, czytane były na antenie radiowej. Należy do oddziału warszawskiego Związku Literatów Polskich i Górnośląskiego Towarzystwa Literackiego w Katowicach. W latach osiemdziesiątych związała się z Nauczycielskim Klubem Literackim, gdzie pełniła funkcję członka Rady Programowej i w tym czasie współredagowała „Nauczycielski Głos Literacki” — dodatek do „Głosu Nauczycielskiego”. Laureatka kilku konkursów poetyckich, ale także — swego czasu — konkursów recytatorskich, nawet na szczeblu ogólnopolskim. Posiada uprawnienia instruktora teatralnego i w okresie pracy nauczycielskiej prowadziła wśród młodzieży teatry poezji nagradzane na przeglądach wojewódzkich. Od 2005 roku współpracuje z redakcją radia polonijnego w Seattle (WA, USA), nagrywając audycje z cyklu „Listy z Polski” i felietony pod hasłem „A to Polska właśnie” oraz ”To czytałam — polecam”. W 1989 roku wyróżniona została odznaką „Zasłużony Działacz Kultury".


   



"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska