Nr 2/2018 (LXII) ISSN 2083-7321




Beata Śliwińska
Archiwum Państwowe w Opolu

„Iłła” - życie w wierszach i listach ukryte
(na marginesie spotkania z Joanną Kuciel-Frydryszak
w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Opolu
w dniu 12 lutego 2018)


Zadziwiające są koleje życia sieroty, samotnicy, dystyngowanej damy, „irytującej baby”, „serdecznego anioła” – bo tyle opinii krążyło o Kazimierze Iłłakowiczównie, nazywanej przez przyjaciół „Iłłą”.

Iłłakowiczówna całe życie twierdziła, że nie zna dokładnej daty swojego urodzenia. Tymczasem – jak z uśmiechem zdradziła Joanna Kuciel-Frydryszak – akt z archiwum w Wilnie informuje, że Kazimiera przyszła na świat nie w 1892, jak najczęściej podawała, lecz w 1888. Jej siostra była starsza – urodziła się w 1885. Iłłakowiczówna pod koniec życia przyznawała we wspomnieniach: metryka moja była czymś tak niepewnym, że bez skrupułów dodawałam sobie raz po raz lat, a kiedy indziej znów odejmowałam1. Tak było chociażby w Petersburgu, gdzie dodając sobie lat zalicza[ła] po cichu egzaminy potrzebne jej do matury2.

Dzieciństwo i młodość
Była, razem ze swoją siostrą Barbarą, nieślubnym dzieckiem – taka okoliczność jest w dzisiejszych czasach, a co dopiero ponad sto lat temu… Jej matka, Barbara Iłłakowiczówna, była nauczycielką udzielającą lekcji muzyki i śpiewu, mówiącą po niemiecku, francusku i rosyjsku, znającą łacinę i grekę. Ojciec zaś, Klemens Zan, trzydziestoośmioletni wzięty adwokat wileński, syn Tomasza Zana, filomaty i przyjaciela Adama Mickiewicza – był niestety żonaty i miał już trójkę dzieci. Któregoś dnia znaleziono go zastrzelonego w pociągu do Wilna. Sprawy nigdy nie wyjaśniono. Matka zmarła niedługo później w wieku dwudziestu ośmiu lat na gruźlicę. Siostry rozdzielono. Kazimiera trafiła pod opiekę brata matki, Jakuba Iłłakowicza, który jednak nie interesował się dziewczynką. Druga z sióstr miała większe szczęście, przynajmniej w dzieciństwie: zaopiekował się nią wuj socjalista, u którego otrzymała surowe, ale dobre wychowanie. Ostatecznie Kazimierę przygarnęła Zofia Buyno z zamożnego inflanckiego roku Zyberk-Platerów (z „tych” Platerów). O niej Kazimiera powie później, że „Matka Zofia” (bo tak się o niej wyrażała) stworzyła jej jedyny dom, jaki miała w życiu – chociaż zapamięta też chwile, gdy „Matka Zofia” siedziała przy herbacie na ganku (…) i patrzyła na mnie bez uśmiechu3 Po latach odnalazła grób ojca na cmentarzu na Rossie – w 1930 pojechała do Wilna odebrać Nagrodę Literacką Uniwersytetu Wileńskiego i podczas spaceru po nekropolii zauważyła tablicę nagrobną…

Hrabina zapewniła jej znakomitą edukację – a była to formacja na wielu płaszczyznach życia: emocjonalnej, fizycznej, umysłowej, intelektualnej… Z kolei Barbara, przebywająca pod opieką wujka socjalisty, była zszokowana życiem na dworze hrabiny (surowością, zasadami, wręcz chłodem emocjonalnym). Hrabina wyznawała zasadę, że przyjemności psują charakter. Iłła rozmawiała z hrabiną po francusku, zaś z boną po niemiecku, a że rosyjski był wszechobecny, a jej matka mówiła kilkoma językami, nie dziwi fakt, że Kazimiera biegle władała sześcioma. Tymczasem „matka Zofia” – jak się wyrażała Kazia o hrabinie – była „największą miłością jej życia”, a sama Iłła miała już nigdy później nie mieć takiego życia ani domu… Nic nie dostała w spadku po Zofii (poza tym, że opłacono jej studia), więc zakasała rękawy i poszła do pracy. Przez całe życie prezentowała później śmiałą postawę, odznaczając się zaradnością i pracowitością.

Osierocona przez rodziców, oddzielona od siostry Barbary, wychowywała się wśród kresowych pagórków leśnych i łąk zielonych we wsi nad Dźwiną (o której napisała wiersze, m.in. Moje rzeki, Dwa kościoły) , spędzająca noce i dnie tam, gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała… Jednak przyznawała później z rozbrajającą szczerością: majątek, w którym się chowałam, leżał na odludziu (…) i nudziłam się potwornie4. Bardzo źle wspominała pensję w Warszawie, przodowała tam jednak w nauce – mając trzynaście lat przeczytała już Zolę, Dostojewskiego, Tołstoja i d’Annunzio. Wśród pomruków zbliżającej się rewolucji 1905 roku recytowała w Petersburgu wiersze z młodymi rosyjskimi rewolucjonistami. Nieomal nie zabiła jednego z nich, kiedy proponował jej kupno rewolweru i dał go do ręki, by go ‘popróbowała’. Trochę się nudziła wśród polskich studentów w szwajcarskim Fryburgu, więc przeniosła się do Genewy, gdzie zapisała się do Bratniej Pomocy, zostając jej prezesem – chociaż ‘prezesowanie’ polegało na zamiataniu Czytelni Polskiej na Carouge i zbieraniu składek od członków5. Szybko znalazła sobie towarzystwo grupy rosyjskich anarchistów, deklarującą butnie: też jestem przeciwko carowi (…) i w Boga nie wierzę, i do kościoła nie chodzę, i pacierza nie odmawiam6. Paradoksalnie ponad pół wieku później Maria Dąbrowska napisze o Iłłakowiczównie kąśliwie: wredna babunia (…), jest dobrą katoliczką w stylu wielkich zakonnic średniowiecza i XVI wieku, którym mistycyzm nie przeszkadzał mieć wielki rozum praktyczny7. A propos – sama Iłłakowiczówna napisała dramat o biskupie Nankerze…

Dla nabrania rozumu8 wysłano ją więc w 1908 roku na studia do Oxfordu. W tym czasie zmarła Zofia Buyno i Kazimiera, jako niepełnoletnia nie mając praw do spadku, pracowała dorywczo, żeby się utrzymać. Najwyraźniej uznała też, że szybciej nauczy się angielskiego w kręgu sufrażystek, będąc zafascynowana determinacją swoich angielskich koleżanek9. W 1911 roku pod pseudonimem „I. K. Iłłakowicz” wydała swój pierwszy tomik – Ikarowe loty – który zdobył dużą popularność. Wybuch I wojny światowej zastał ją w sanatorium pod Dyneburgiem, gdzie leczyła chore płuca. W 1915 roku wstąpiła do tzw. polskich czołówek, czyli oddziałów sanitarnych w wojsku rosyjskim. Tam poznała zakonnicę, pod wpływem której od ateizmu odeszła ku wierze. Ciężko chorą na dyzenterię wieziono przez Mińsk do Finlandii i na Krym…

Wcześniej, w latach 1910-1914, studiowała w Krakowie – a był to czas, kiedy powiedzieć o „grodzie Kraka”, że to „polskie Ateny” to mało… Osiemnastoletnia studentka nawiązała znajomości z Witkacym, Żeromskim, Micińskim czy profesorem Chrzanowskim (który surowo jej przykazywał, by nie czytać nic z literatury współczesnej, tylko do romantyków i wstecz10 ). W 1917 roku wydała więc drugi tomik poezji, w którym znalazł się hymn dla oddziałów Piłsudskiego.

Prawdziwym przełomem – nie tylko z racji odzyskania przez Polskę niepodległości – był dla niej rok 1918. Wtedy to z przepustką w języku niemieckim przedostała się przez rosyjskie ziemie do kraju, otrzymując pracę w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Iłłakowiczówna znakomicie odnajdywała się w roli osobistej sekretarki Marszałka. Sama nie mając rodziny, nie wychowując przyszłego Pokolenia Kolumbów, niejako pośrednio przyczyniała się do wychowywania Polaków, pośrednicząc w ich kontaktach z władzą. Niemal na każdym kroku podkreślała, że w Ministerstwie Spraw Zagranicznych poczuła się wreszcie jak w domu, polubiła ten urząd, „jedno z najbardziej interesujących biur stolicy”11. Konsekwentnie unikała działalności w którymkolwiek klubie czy stowarzyszeniu, nie mając na to najmniejszej ochoty. Sprytnie zasłaniała się pracą w urzędzie - jednocześnie publikując w „Skamandrze” czy „Wiadomościach Literackich”. Właśnie w „Wiadomościach…” zarzekała się, że dla niej twórczością jest również to, co robi w ministerstwie12. W „Prosto z Mostu” oznajmiała, że z urzędu dobrze widać całość (…) [a] urzędnik od czasu do czasu może mieć własne pomysły13.

Tymczasem rodacy, wdzięczni Piłsudskiemu za triumf 11 listopada 1918 roku, pisali do Marszałka dziesiątki tysięcy listów, podań, pism, próśb, zażaleń, skarg itp. Nie ustało to nawet po śmierci Piłsudskiego. Iłłakowiczówna irytowała się, że ludzie powinni sobie zdać sprawę, że [żona i dwie córki, potem wdowa i sieroty] nie powinny być przedmiotem jakiegoś oblężenia. Ich życie nie powinno być jak rozgrodzone podwórze, po którem każdy łazi14.

Wizerunek sanacyjnej poetessy, osobistej sekretarki Józefa Piłsudskiego, osoby będącej na usługach przedwojennego reżymu15 boleśnie zaciążył na jej doli – czy raczej niedoli – po II wojnie światowej. Nie dość, że jej życie od dzieciństwa nie było ani sielskie ani anielskie, to po licealnej edukacji na pensji w Warszawie, literackich latach młodości spędzonych w Krakowie, studiach w Genewie i Oxfordzie, przyszło jej dokonywać lat pod czerwonym sztandarem w Poznaniu i być obserwatorką Poznańskiego Czerwca.

Kazimiera Iłłakowiczówna od urodzenia nosiła w sobie literackiego ducha jako wnuczka romantycznego „promienistego Zana”. W latach 1912-1918 wydała cztery tomiki poezji. Jak sama opisywała trudne czasy młodej państwowości polskiej: nie szukałam wolności w poezji – szukałam za to ulgi. Zamiast płakać - pisałam16. Przez całą drugą wojnę światową przebywała w rumuńskim Siedmiogrodzie z paszportem dyplomatycznym. Jak pisał Józef Ratajczak: tragedia narodowa szła w parze z tragedią osobistą17, bowiem nie dość, że Polska znów utraciła niepodległość, to ona sama znalazła się zagranicą, nikomu niepotrzebna, na tułaczej drodze…

Po wojnie
Po wojnie przyszło jej zamieszkać w Poznaniu, na ziemi, na której niegdyś hardy chłop Michał Drzymała nic sobie nie robił z pruskich zarządzeń. Można przekornie stwierdzić, że zadomowiła się tam. Po powrocie do Polski w 1947 roku (do którego w znacznym stopniu przyczynił się Julian Tuwim), zapamiętana jako elegancka dama sanacyjnych elit, nie otrzymała ani pracy w MSZ ani mieszkania w Warszawie.

Trudno powiedzieć, że Poznań okazał się gościnny – utrzymywała się z prywatnych lekcji i przekładów z języków obcych, wynajmowała mały, skromnie umeblowany pokój, w którym najpiękniejszą ozdobą było kilka obrazów utalentowanej siostrzenicy, Janiny Czerwijowskiej18. W pierwszych latach powojennych wyraźnym cieniem na jej losy rzucała się przedwojenna współpraca z marszałkiem Piłsudskim i panowie z UB często nękali ją wtedy wizytami, nie śmieli jednak ruszyć, bo podobno nawet na nich wywierał wrażenie fakt, że była osobistą sekretarką marszałka19. Z tym większym zaangażowaniem pracowała – zwłaszcza nad przekładami, w tym znakomitym Anny Kareniny. W tej dziedzinie doszła do perfekcji, za co odebrała nagrodę Ministra Kultury i Sztuki w 1967 roku. Pisał do niej wtedy Iwaszkiewicz: Cieszę się z nagrody na pewno więcej od Ciebie – ręce z serdecznością całuję - Jarosław20. Ten sam Jarosław napisze potem o niej, gdy będzie miała odczyt w Kopenhadze: ciekaw jestem, jak ta baba się zachowa, listy w każdym razie pisze tak nieznośne, że zupełnie nie można wytrzymać. Babsko podłe i złe, a anioła udaje21.


Fragment listu K. Iłłakowiczówny do J. Iwaszkiewicza,
w: Ł. Danielewska, Portrety godzin: o Kazimierze Iłłakowiczównie [s. nlb.]

Drastycznie obniżył się jej status – ale tę przykrą zmianę przyjęła z honorem (i humorem), z pokorą i pełną świadomością słabnącego zdrowia (lodowaty chłód w mieszkaniu, którego nie dało się ogrzać!), z hartem ducha, przy ciekawości świata do samego końca oraz odpowiedzialności za siebie i swoje życie.
Od najwcześniejszej młodości do czasów powojennych Iłłakowiczówna dużo podróżowała, a echo wojaży przewija się przez jej wiersze. Przyglądała się bowiem, jak ogromny Anglik niesie koc,// Angielka – Baedeckera („Wycieczka do Drezna”), odpoczywała wśród gór, między Mostarem a Sarajewem,// w zgarbionym, skurczonym mieście („Jabłonie”), uśmiechała się, widząc, jak jabłonki męczą się od owocu,// świerki lepkim sokiem się pocą („Czeski Krumlov”), wędrowała przez Skandynawię, opowiadając: Słyszę jak się kołysze//biegun.//Sypią świerki//iskierki//śniegu („Zima w Finlandii”) oraz Patrzą na mnie Duńczycy łagodni,//jak patrzył Szwed, Norweg i Fin - // - tylu obcych od tylu tygodni – („Na duńskich wyspach”); opowiadała o swoich przeżyciach podczas wojennej tułaczki: Przyszli Niemcy do miast węgierskich://mieli broń i chleb i porządek… Nie mieli serca („Ulica została pusta”); wspominała mroźne zimy z dzieciństwa: Zaśnieżone gałęzie z dziecinnych lat,// garbate zaspy, śniegi,// jakiż to czar na was padł,// że was odnajduję w Norwegii?! („Listy z Norwegii”). Jeździła po Europie, miała kontakty z elitą polityczną i literacką młodego, odrodzonego państwa – w latach 1936-1938 miała odczyty o Piłsudskim22 (w całej Europie!) i pogadanki pod auspicjami Związków Kobiecych. Za wszelką cenę chciała przełamać bezruch, bezład i samotność23

Jak zarzekała się po latach: pisanie wierszy było dla mnie rozrywką i aż do roku 1948 nie stanowiło wcale mojego zawodu, czyli źródła utrzymania24. Z czasem udało jej się odnaleźć w stolicy Wielkopolski sprzyjający pisaniu klimat – Iwaszkiewicz zaczął redagować „Życie Literackie”, do miasta przybyło kilku znaczących twórców: Roman Brandstaetter, Arkady Fiedler i Jadwiga Popowska. Teatr Polski objął Wilam Horzyca, scenografię przygotowywał Tadeusz Kantor. Ona sama, „Iłła”, z miejsca stała się centralną postacią w Poznaniu. Dała wyraz swoim bolesnym przeżyciom Poznańskiego Czerwca w wierszu Rozstrzelano moje serce w Poznaniu. Trzydzieści lat później swoim wierszem wtórował jej będzie Stanisław Barańczak – ten sam, który w 1967 napisał bardzo krytyczną recenzję jej tomiku wierszy pt. Szeptem, po czym… Przesłał swój debiutancki tomik pt. Korekta twarzy25, który ona oceniła bardzo wysoko. Wdzięczny poetce Poznań wydał m.in. Wiersze religijne 1912-1954 (1955), Portrety imion (1957), Ta jedna nić (1967), Liście i posągi (1968), Co dzieci wiedzą (1970), Odejście w tło (1976 i 1981), Sługi nieużytecznie (1977 i 1982). W zbiorach Muzeum Historii Miasta Poznania znajduje się karykatura autorstwa Stanisława Mrowińskiego, podpisana: „Poznańskie Iłły Wstęgowe”. Mało tego – w 1962 roku w Poznaniu hucznie obchodzono pięćdziesięciolecie debiutu poetyckiego, w 1969 roku świętowano 77. urodziny poetki, w 1972 roku przyznano jej nagrodę miasta Poznania na sześćdziesięciolecie twórczości. Bodaj największym hołdem, jaki złożyło Iłłakowiczównie miasto, było nadanie jej doktoratu honoris causa przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, połączone z jubileuszem dziewięćdziesięciolecia urodzin26.

Wreszcie przeszła na spotkanie z tajemnicą Boga27, jak w mowie pogrzebowej powiedział ks. prof. Zdzisław Grzegorski, a zasmuceni (prawdziwie) Poznaniacy – z wojewodą Marianem Królem i prezydentem Andrzejem Wituskim – tłumnie oddawali jej hołd w Muzeum Narodowym, gdzie wystawiono trumnę.

Za sympatię mieszkańców Iłła odwdzięczała się wierszami – z początku smutnymi, później już bardziej promiennymi: W Poznaniu na wygnaniu// lecą liście z kasztanów („W Poznaniu na wygnaniu”), Oprzyj się na mnie świecie,// oprzyj,// Lipowy z ciebie kwiat zleciał// najsłodszy („Jesień w Poznaniu”), Na skwerku koło katedry// złe duchy sejm w nocy wiedły,// nudziły, judziły szeptem,// jakby tu pogodę zepsuć („Diabły na Ostrowiu Tumskim (klechda)"); Jest w Poznaniu na Operze Pegaz,// jak chce, to on leci, a jak chce, to biega// po Sołaczu, Łazarzu, po Krętej, po Młyńskiej… („Jest w Poznaniu”).

Z jej osobą kojarzone były – i są – nieodłączne ekstrawagancje iłłakowiczowskie28. Gdy odwiedzała na obiadach Marię Dąbrowską i Annę Kowalską, korzystała z telefonu i, mimo próśb gospodyń, żeby nie płacić za wykonane rozmowy, uparcie zostawiała koło aparatu… pięćdziesięciogroszówki (!) Konsekwentnie odmawiała pomocy miejscowych prominentów, ale któregoś razu uległa nagabywaniom i nachalnie ofiarowanej pomocy, sarkając, że płyty chodnikowe przed blokiem są nierówne. Jakże musieli się dziwić poznaniacy, gdy następnego dnia… Zaczęto remont całej ulicy (sic!). Odwiedzał ją czasami Władysław Broniewski i gdy wychodził, ona żegnała go słowami: Z Bogiem, drogi panie, z Bogiem. Na co on odburkiwał jej: Z komunistycznym pozdrowieniem!29 Na jednym ze spotkań literackich, które uwielbiała (mawiała, że to chyba jedyna przyjemność z faktu pisania30) zapytana o to, czy jej poezja nie zmierza czasem ku wspomnieniowej, pamiętnikarskiej formie, odchrząknęła: Staram się pamiętać o życiowej maksymie mojej babki (…): „Nic nie plami honoru kobiety tak, jak atrament”31. Gdy z końcem lat 70. pogłębiała się jej ślepota (po nieudanej operacji zaćmy), mawiała do opiekujących się nią studentek: wszystko się Stwórcy jako tako udało, z wyjątkiem starości32. Dyktowała listy do swoich przyjaciółek, a gdy jedna z nich narzekała, Iłła wzdychała: ona sobie nawet nie wyobraża, jak moje ciężko chore oczy jej zazdroszczą33. Niedługo potem w ogóle przestała pisać, a z listów zniknął nawet jej podpis – zastąpiony przez faksymile…

To właśnie korespondencja listowna dawała Ille najwięcej radości, wzbudzała w niej najwięcej entuzjazmu, najbardziej ją ożywiała. Prowadziła ją w nieprawdopodobnej ilości, tak z wielkimi, jak i małymi tego świata. Doktor Zofia Skorupska przejęła od Iłłakowiczówny do Biblioteki Kórnickiej furę listów (…) z pewnym zastrzeżeniem nieudostępniania ich przez okres dwudziestu lat. [Jak zaznaczała poetka:] już nie należą do mnie, a do historii, więc się bibliotece przydać mogą34. Łucja Danielewska, która zaczęła czytać książki tracącej wzrok Kazimierze Iłłakowiczównie, z czasem zdobyła zaufanie poetki i pomagała jej w porządkowaniu spuścizny – a zwłaszcza listów. Zauważyła, że korespondowanie przedkładała ona ponad wszystko, a każdy list miał nienaganną formę, stosowne do adresata słownictwo i staranność prowadzenia. Szczególną troską darzyła Iłła kartki pocztowe od i do siostry, Barbary Czerwijowskiej, które wydane zostały przez Wojewódzką Bibliotekę Publiczną i Centrum Animacji Kultury w Poznaniu35.

Smuciła ją choroba, do której nie lubiła i nie chciała się przyznawać. Jak pisała do przyjaciela księgarza, Bolesława Żyndy: inne już sprawy zaczynają męczyć takiego bądź co bądź bezradnego człowieka, jakim ja jestem teraz z jedną trzecią wzroku36. Jednak – mimo że odbierała jej możliwość oddawania się ulubionej czynności, tj. pisaniu listów – nie poddawała się rozpaczy, mówiąc: zawsze żyłam oczami, odbierałam nimi cały świat. Na szczęście nie opuścił mnie ten rodzaj pamięci, który ocala kolory. Natomiast całkowicie opuściła mnie „palcowa” pamięć czcionek w poczciwym Remingtonie, darowanym mi kiedyś przez MSZ37. I faktycznie – już pracując u Piłsudskiego z niesłabnącym zaangażowaniem i skupieniem selekcjonowała jego korespondencję na sprawy pilne i powszednie. Zawsze odnotowywała datę wpływu korespondencji i kierunek jej przekazania. Gdy w 1935 roku, niedługo przed śmiercią Marszałka, wyjechała na dwa tygodnie służbowo do Niemiec, po powrocie zastała do przejrzenia i posegregowania jakieś… sześć tysięcy listów38. Szybko zauważyła, że poprzez niewłaściwe zaadresowanie powstaje istny mętlik podaniowy, który zalewa wszystkie biura i tworzy osad zatruwający życie i urzędom i petentom39 (jakże nam to znajome i dziś… nie szkodzi, że pisma zostały zastąpione przez maile – one również potrafią się kumulować w skrzynce elektronicznej).


Archiwum Akt Nowych, zespół 2/106/0: Akta Józefa i Aleksandry Piłsudskich

Listy odznaczały się zawsze stosowną tytulaturą lub miłym wstępem, pozdrowieniem czy powitaniem – często zresztą odzwierciedlającym nastrój, w jakim Kazimiera je pisała. Pisząc do siostry, zaczynała słowami: Droga Moja, Moja Droga, Kochana Basiu, Kochana Basieńko, Droga Basiu, Droga Basieńko…40 Dalej w listach dziękowała, przypominała, informowała, polecała, prosiła, nakazywała… Kiedyś, wyraźnie poirytowana, pisała: Życzę Ci lepszego humoru41. Gdy sama miała dobry humor, potrafiła krzepić siostrę optymistycznymi słowami: Skoro jest cieplej, wychodź sobie trochę, rozerwij się jakoś, a przestaniesz się trapić42.

Jeśli mamy dziś wyobrażenie, że Iłłakowiczówna siadała przy biurku i z namaszczeniem, powoli, w idealnym skupieniu pisała swe listy z rozmysłem analizując zdanie po zdaniu i słowo po słowie, skreślając je i robiąc poprawki – to jesteśmy w błędzie. Czytając opublikowaną korespondencję znajdujemy dopisane post scripta: Ściskam Cię w wielkim pośpiechu, KI43. Myślałby kto, że pośpiech to syndrom naszych czasów…

Nadmienić trzeba, że w prowadzeniu prywatnej korespondencji była Iłłakowiczówna nie mniej skrupulatna (a może nawet bardziej?) niż w pracy nad listami do Piłsudskiego. W jednym z listów do siostry wspomina – niby mimochodem, ale już na wstępie: mam w ewidencji list Twój z 6 bm. oraz kartki z 10 i 13 (…)44.


K. Iłłakowiczówna, Listy do siostry Barbary Czerwijowskiej z lat 1946-1959, Poznań 2014, s. 401

Nie zawsze była Iłła tak opanowana jak to prezentowała otoczeniu. Danielewska odnotowała, jak któregoś dnia poetka otworzyła jej drzwi wzburzona: Umarł Mel Wańkowicz! Cały dzień będę niepocieszona. Nie mam ochoty na pisanie listów45 . Może ukojenie dał jej biały kot – Miś46 – który najczęściej przesiadywał na jej biurku, grzejąc się w świetle lampki?

Trudne relacje, trudne życie
Z siostrą nie potrafiły się jakoś porozumieć i nie do końca wiadomo, dlaczego (może przez to tak różne wychowanie?…) Ich listy47 wydano w 2014 roku, ale chyba Kazia nie byłaby zbyt zadowolona, wiedząc to – niejednokrotnie bowiem naprzykrzała się siostrze w listach mocno… Chociaż potrafiła mieć wyrzuty sumienia i przepraszać. Dużo było między nimi antagonizmów: delikatność Barbary a stanowczość i siła Kazimiery; ostrożność i niepewność jednej a odwaga i brawura drugiej, a nawet prowokacyjna poza czy wręcz „sobiepańska” postawa – co bardzo wyrzucała jej Maria Dąbrowska. Sama Iłłakowiczówna pisała o sobie: mnie żadne podziałki między ludźmi nie interesują…

Była to samotność szczęśliwa (choć jednak z nutką smutku) – choć nie tak, jak samotność Szymborskiej, która pisała o sobie: jestem sama, ale nie samotna… Miała raczej męskie grono przyjaciół: Wierzyński, Iwaszkiewicz, trochę Lechoń… Piękne wiersze pisał o niej (i do niej?) Iwaszkiewicz. Dla kobiet była raczej dziwaczką (co poniekąd mogło wynikać z tego, że jej zwyczajnie zazdrościły). Zachował się jej list do Grochowiaka – piękny i pełen dowcipu… Dręczyły ją sny o dzieciach – tym bardziej bolesne, że swoich nie miała (żywiła przekonanie, że rodzina to nie jej powołanie/przeznaczenie)… Niemożność bycia matką, wychowywania młodego pokolenia w niepodległej (wreszcie!) Polsce musiała być dla niej dotkliwa i bolesna – więc po części kompensowała to sobie, pracując u Piłsudskiego w dyplomacji, „na rzecz” Polski… Nieustępliwie (i nieustająco) prezentowała postawę twardej realistki: nie będziemy się ze sobą paćkać, trzeba brać życie takim, jakie ono jest… Złośliwi – jak Cat Mackiewicz w „Dzienniku Poznańskim” – pisali, że Iłłakowiczówna nie tylko zurzędniczała, ale i „zwojskowiała”48 Z czasem narastało w niej poczucie, że sama sobie wystarczy (np. uczyła się tańczyć). Mimo tego szukała kontaktu z ludźmi – tyle że… Listowego, na odległość. Z wiekiem musiała jednak, chcąc nie chcąc, dopuścić kilka osób do siebie. I tak Joanna Kulmowa, dzisiaj 90-letnia, wzruszająco opowiada, jak Kazimiera przesyłała jej wiadomości o treści: tysiąc błogosławieństw… oraz pieczątki z faksimile podpisu. Jeden ze znajomych mówił, że chyba miała naturę męczennicy…

Ostatnia przedstawicielka „Wielkiej Litwy” Mickiewicza
Sama będąc wnuczką Litwina, pisała nawet pracę o Mickiewiczu (której niestety nie ukończyła), wychowana na Inflantach – „kresach Kresów”… Zawsze miała sentyment do tej krainy z dzieciństwa, utraconej po II wojnie światowej, miejsca grobów najbliższych oraz miejsca swojego urodzenia i pochodzenia Piłsudskiego oraz pochówki jego serca w grobie matki… Ostatecznie „wykwaterowana” z kraju lat dziecinnych – Wilna – po 1945, kiedy alianci przesunęli granice Polski, napisała przejmujący wiersz pt. „Kwaterunki”. Sentyment do krainy i ludzi stamtąd miała przez całe życie. Wysoko ceniła i szczerze lubiła Gabriela Narutowicza – pełnego litewskiego humoru49 – który skonał na jej kolanach, śmiertelnie raniony przez Eligiusza Niewiadomskiego, ojca jej koleżanki z pracy… Doskonale wiedziała, że bezimienne votum w Ostrej Bramie „Dzięki Ci, Matko, za Wilno”, to dar Piłsudskiego, że razem z Mościckim uczestniczył on w koronacji obrazu w 1927 r. Darzyła sympatią wojewodę wileńskiego i późniejszego prezydenta na emigracji Władysława Raczkiewicza. Wincentego Kraśko – chociaż komunistycznego dygnitarza – tolerowała, bo wilniuk i niegłupi50, jedyny, który wyszedł rozmawiać z robotnikami podczas wypadków poznańskich.

Wilno w jej wierszach pobrzmiewa niejednokrotnie: to łąki, krzewy// i czajki wiosenne i kry, które płyną// wszystkie do Dźwiny („Moje rzeki”), to kościół w Indrycy, drugi w Warnowiczach,//po dwóch stronach Dźwiny dwa święte oblicza („Dwa kościoły”), Litwini//wyrąbali park, róże wyrwali z korzeniem//i zaorali głęboko grunt pod pszenicę, co się teraz//pogodnie zieleni („Folwark na Sztarnbergu”), O święci, nieznani Święci Łotwy i Litwy! („Tamtejsi”). Nie umykały jej uwadze książki o tak miłej jej tematyce – w 1976 roku pisała do wspomnianego już księgarza Bolesława Żyndy: w ostatnim Tygodniku Powsz.[echnym] jest ciekawa recenzja książki o Mackiewiczu (Cat). Książka właśnie wyszła i dużo tam wileńszczyzny51.

Sama Iłła, nazywana zresztą „wileńskim słowikiem”, 9 marca 1930 roku odebrała nagrodę literacką miasta Wilna im. Adama Mickiewicza za całokształt pracy poetyckiej.


Uroczystość wręczenia Iłłakowiczównie nagrody literackiej miasta Wilna im. Adama Mickiewicza. Narodowe Archiwum Cyfrowe:
audiovis.nac.gov.pl/obraz/46208/34f10246158100eed38aa93723101070

Kazimiera Iłłakowiczówna urodzona jeszcze w okresie zaborów, stawiała swe pierwsze literackie kroki w okresie Młodej Polski. Przeżywała zbuntowaną młodość górną i durną w przededniu wybuchu I wojny światowej a pierwsze skryte miłości już po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Wiek dojrzały przypadł na czasy Wielkiego Kryzysu lat 30. XX w. i kanonadę bomb podczas II wojny światowej. Nie zaznała spokojnej jesieni życia, przeżywając starość w czterdziestoleciu PRL… Ulice jej imienia są w kilku miastach w kraju. W poznańskim mieszkaniu utworzono izbę pamięci. Co roku przyznaje się Nagrodę im. Kazimiery Iłłakowiczówny dla młodych autorów. W tle zdają się pobrzmiewać słowa, a jakże, Mickiewicza: Młodości, ty nad poziomy wzlatuj…

Pozostawiła po sobie dużo dobrej epistolografii – ale komu? Dziś zamiast listów piszemy megabajty smsów… Tylko co z nich zostanie ‘ku potomności’, dla dzieci i wnuków? Co jakiś czas kasujemy je w telefonach, robimy miejsce na następne SMS-y czy MMS-y… Mówi się już żartobliwie o e-pistolografii czy epistolografii elektronicznej (sic!). Tymczasem epistolografia to jeden z najpiękniejszych sposobów na poznanie życia społecznego, kulturalnego, politycznego czy gospodarczego epoki, na wniknięcie w życie prywatne naukowców, myślicieli, przemysłowców… Niegdyś w wymianie listów najważniejsze były piękne słowa, kwieciste zdania, nawet kaligrafia. Dziś ma być szybko i krótko (zresztą słowo SMS pochodzi z angielskiego „short message”, co dosłownie znaczy „krótka wiadomość”), a nawet w rysunkach, tj. emotikonach i skrótach (tak językowych, jak i myślowych).

Jak przypomina Monika Chuda, spuścizna po Iłłakowiczównie znajduje się w czterech bibliotekach: Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu, Bibliotece Raczyńskich, Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Poznaniu oraz Bibliotece Kórnickiej PAN (ta ma zbiór największy)52. Była przekazywana w depozyt lub nabywana w drodze kupna. Wielka szkoda, że nie udaje jej się, jak dotąd, skoncentrować w jednym miejscu – co byłoby nie tylko praktyczne, lecz pomogło w dalszych badaniach nad twórczością i życiem Iłły.

Chciejmy się zatrzymać, poszeleścić kartkami, przewertować zachowane dokumenty rodzinne, chciejmy przejrzeć to, co na pierwszy rzut oka wydaje się zakurzonymi śmieciami na poddaszu domu po dziadkach. Może się to okazać najcenniejszym skarbami, jakie nam po nich zostaną, spuściznami o niematerialnej, ale równie wielkiej – jeśli nie większej, bo archiwalnej – wartości.


[1] R. Matuszewski, Powroty i pożegnania, Warszawa 1987, s. 189.
[2] J. Ratajczak, Lekcje u Iłłakowiczówny (szkice, wspomnienia, listy i wiersze), Poznań 1986, s. 9.
[3] K. Iłłakowiczówna, Niewczesne wynurzenia, cyt. za: S. Koper, Królowe salonów II RP, Warszawa 2015, s. 240.
[4] J. Ratajczak, dz. cyt., s. 9.
[5] J. Ratajczak, s. 10.
[6] Tamże.
[7] M. Dąbrowska, Dzienniki 1914-1965. T. 8: 1951-1952, cyt. za: S. Koper, Królowe…, s. 274.
[8] R. Matuszewski, dz. cyt., s. 194.
[9] S. Koper…, s. 249.
[10] J. Ratajczak, s. 13.
[11] J .Ratajczak, s. 16.
[12] Tamże.
[13] Tamże, s. 17.
[14] Archiwum Akt Nowych, zespół 2/106/0: Akta Józefa i Aleksandry Piłsudskich. Seria 2: Sekretariat Osobisty Ministra Spraw Wojskowych. Jednostka 2.32: Korespondencja nry 2305 - 2486. Spis upominków. Podania do Aleksandry Piłsudskiej o udzielenie pracy, pomocy, o interwencje. Podania analogiczne do Józefa Piłsudskiego z lat 1930-1932. AAN sygn. 2/106/0/2/2.32 … s. 16:
szukajwarchiwach.pl/2/106/0/2/2.32/str/1/2/15/SX3RytQUOfAT-acZcKUaNQ/#tabSkany [dostęp 10.04.2018].
[15] Tamże, s. 42.
[16] J. Ratajczak, s. 20.
[17] J. Ratajczak, s. 23.
[18] S. Koper, Królowe…, dz. cyt., s. 273.
[19] Tamże, s. 276.
[20] B. Żynda, Kazimiera Iłłakowiczówna we wspomnieniach starego księgarza, Poznań 1988, s. 32.
[21] S. Koper, s. 236.
[22] www.polskipetersburg.pl/hasla/illakowiczowna-kazimiera [dostęp 06.04.2018]
[23] J. Ratajczak, s. 28.
[24] J. Ratajczak, s. 20.
[25] R. Matuszewski, s. 200-201.
[26] B. Żynda, dz. cyt., s. 31, 33, 38, 42.
[27] Tamże, s. 45.
[28] J. Ratajczak, s. 65.
[29] Ł. Danielewska, Portrety godzin. O Kazimierze Iłłakowiczównie, Warszawa 1987, s. 57.
[30] Tamże, s. 100.
[31] Tamże, s. 60.
[32] Tamże, s. 83.
[33] Tamże, s. 81.
[34] Tamże, s. 105.
[33] Tamże, s. 81.
[34] Tamże, s. 105.
[35] K. Iłłakowiczówna, Listy do siostry Barbary Czerwijowskiej z lat 1946-1959, oprac. Lucyna Marzec, Poznań 2014.
[36] B. Żynda, s. 37.
[37] Ł. Danielewska, s. 42.
[38] S. Koper, s. 261.
[39] Archiwum Akt Nowych, zespół 2/106/0: Akta Józefa i Aleksandry Piłsudskich. Seria 2: Sekretariat Osobisty Ministra Spraw Wojskowych. AAN sygn. 2/106/0/2/2.32, s. 20: szukajwarchiwach.pl/2/106/0/2/2.32/str/1/2/15/SX3RytQUOfAT-acZcKUaNQ/#tabSkany [dostęp 10.04.2018].
[40] K. Iłłakowiczówna, Listy do siostry Barbary Czerwijowskiej… , dz. cyt.
[41] Tamże, s. 167.
[42] Tamże, s. 207.
[43] Tamże, s. 329.
[44] Tamże, s. 328.
[45] L. Danielewska, s. 53.
[46] B. Żynda, s. 24.
[47] M. Chuda, Z adresownika poetki. Śladami listów Kazimiery Iłłakowiczówny w bibliotekach polskich: repozytorium.amu.edu.pl/handle/10593/1411 [dostęp 12.04.2018].
[48] J. Ratajczak, s. 18.
[49] S. Koper, s. 251.
[50] Tamże, s. 280.
[51] B. Żynda, s. 49.
[52] M. Chuda, Z adresownika poetki. Śladami listów Kazimiery Iłłakowiczówny w bibliotekach polskich: repozytorium.amu.edu.pl/handle/10593/1411 [dostęp 12.04.2018].


   



"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska