Nr 4/2018 (LXII) ISSN 2083-7321




Jolanta Zakrawacz
Dział Instrukcyjno-Metodyczny WBP w Opolu

Drugie życie książki…


Serią wartą przypomnienia jest seria NIKE drukowana przez Spółdzielnię Wydawniczą Czytelnik. Jest to najstarsze polskie powojenne wydawnictwo i jedna z najbardziej zasłużonych oficyn wydawniczych o profilu literacko-humanistycznym. Założona została w 1944 r. w Lublinie, a później jej siedzibą była i jest do dziś Warszawa. Pierwotnym celem Spółdzielni była działalność wydawnicza i propagandowa, oparta na zasadach demokratycznych i postępowych, dla podniesienia ogólnego poziomu wiedzy społeczno-politycznej w Polsce, oraz udostępnienie najszerszym masom obywateli Rzeczpospolitej korzystania z pism codziennych, periodycznych i wszelkiego rodzaju wydawnictw o treści politycznej, społecznej, ekonomicznej, literacko-artystycznej i popularno-naukowej.

ZAŁOŻENIA IDEOWE „CZYTELNIKA” - Zofia Dembińska
Jest rzeczą trudną, ale niesłychanie emocjonującą i przyjemną budowanie rzeczy nowej, nadawanie ciała i kształtu porywającym ideom, niegdyś nierealnym. „Czytelnik” ma być realizacją takiej idei, która w Polsce przedwrześniowej mogła być tylko marzeniem. Cóż jest nowego w koncepcji tej instytucji? Statutowo „Czytelnik” jest spółdzielnią, jest własnością społeczeństwa, jest pomyślany jako organizacja masowa, obliczona na miliony współudziałowców, na miliony współwłaścicieli. To usprawiedliwia pytanie na afiszu propagandowym: „Czy jesteś już członkiem?” Cóż daje wstąpienie do „Czytelnika”? Daje wszystkie prawa współwłaściciela: prawo inicjatywy, kontroli i decyzji, tak co do ludzi kierujących instytucji, jak i co do losów kapitału i wypracowanej nadwyżki. W ten sposób jako współwłaściciele: robotnik, chłop i inteligent polski zaczną po raz pierwszy na wielką skalę myśleć i decydować o pracy wydawniczej. [...]

„Książka i Kultura” 1945, nr 1

Wydawnictwo Czytelnik kontynuuje podstawowe kierunki swojej wieloletniej działalności: opublikowali dzieła i nowe edycje utworów polskich autorów, m.in. Marii Dąbrowskiej, Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Jarosława Iwaszkiewcza, Ryszarda Kapuścińskiego, Tadeusza Konwickiego, Zofii Nałkowskiej, Juliana Tuwima, zrealizował wielotomowe edycje m.in. Dzieł Adama Mickiewicza, Pisma zebrane Stefana Żeromskiego, Pisma zebrane Aleksandra Wata. Spółdzielnia wydaje przekłady autorów zagranicznych, m.in. Alessandra Baricco, Saula Bellowa, Thomasa Bernharda, Jacques'a Le Goffa, Hansa Fallady, Wiktora Jerofiejewa, Sándor Máraiego i innych. Nadal kontynuowane są najstarsze serie: Nike i Nowy Sympozjon.

W ramach serii NIKE przeczytałam „Krew świętego Januarego”Sandora Márai, który w zbeletryzowanej formie – na tle życia rybaków i drobnych sklepikarzy w Posillipo pod Neapolem – opisał los emigranta zza Żelaznej Kurtyny, czyli swój własny los. (opis z okładki). Nie jest to książka z wartką akcją, tak naprawdę nic się nie dzieje lecz nie chodzi o akcję. Autor przekazał światu informację o wielkim upokorzeniu w którym żył. Hańbą było dla niego życie w ustroju komunistycznym. Tęsknota i poczucie zwątpienia rozdzierały jego serce. Uczynił to pięknymi opisami włoskiego wybrzeża, malowniczych ogrodów, obrazem życia mieszkańców Posillipo i przybywających uchodźców.

Książka powstała w 1957 r. podczas pobytu pisarza we Włoszech. Jest to powieść po części autobiograficzna, pokazująca niszczącą siłę ustroju komunistycznego oraz poglądy pisarza na temat emigracji i totalitaryzmu panującego w Europie. „…Wyjechał, ponieważ bał się, że któregoś dnia zmęczonego wewnętrznym sprzeciwem i milczeniem, przymuszą, by powiedział coś, w co nie wierzy…” str. 291.

„Krew świętego Januarego” opowiada o mieszkańcach, których rytm życia wyznaczają wizyty handlarzy. Pewnego dnia pośród nich pojawia się „zbawiciel świata”, uchodźca, niewiadomo kim jest i skąd przybył. Wszyscy snują domysły na temat jego pochodzenia „… Niemiec?...Nie Anglik?... nie Anglik… gdyby był Anglikiem znałbym go, bo przychodziłby na wyścigi kłusaków. Polak – powiedział z gniewnym uporem. – Polacy nie potrafią zbawić świata- powiedział spokojnie sprzedawca gemm…” str. 37. (to już moja druga przeczytana książka tego autora, w której znalazłam wątek Polski). Mieszkańcy są bardzo biedni i nie stać ich nawet na lekarza. Modlą się, czekają na cud, który jest jedną z możliwości rozwiązania problemów, dlatego uwierzyli, że cudzoziemiec „zbawiciel świata” uwolni ich od problemów. „…Na cud nie czekano ot tak sobie, niefrasobliwie, bez głębszego zastanowienia. Na cud czekano świadomie, ze znawstwem…” str. 68. Neapolitańczycy mają już swój zatwierdzony przez kościół cud (co jakiś czas rozpuszcza się zasuszona kropla krwi Św. Januarego), jednakże przywykli do niego. Wydarzenie nie jest dla nich świętem. Stanowi ono część życia. Nadal czekają i modlą się. Emigracja również zaliczała się do cudów. Ale takowy zdarzał się dość rzadko. Wierzono, że tylko Ameryka może im pomóc. S. Márai też w to wierzył.

W I części książki poznajemy mieszkańców Posillipo: Pasqualino – sześcioletniego śmieciarza, który codziennie rano zbiera kosze na śmieci znacznie cięższe od niego. Sprzedawca jaj – siedemdziesięcioletni starzec z domieszką krwi Hiszpana, listonosz z pięknym głosem o zezowatych oczach, myśliwi, redaktorzy, handlarze, ogrodnik z rodziną, sprzedawca orzeszków ziemnych, sprzedawca flaków, księża. Wszyscy mieszkańcy są pogodzeni ze swoim losem. Wszyscy liczą na cud. Inaczej jest w przypadku uchodźców, Ci nie czekają na cud. Ich gnębi świadomość grzechu z powodu tego, czego się dopuścili w swoich krajach lub że czegoś nie przedsięwzięli, ponieważ byli zbyt słabi niż represyjne systemy. Woleli zostawić Ojczyznę, wykonywany zawód, szacunek społeczny by wieść życie w obcym kraju licząc na to, że może teraz uda im się „zbawić świat”. Skazani są jednak na wieczną tęsknotę i wyobcowanie. Nigdy już nie będą czuli się u siebie. Zawsze będą wygnańcami, którzy chcą zmienić świat.

Pewnego dnia „zbawiciel świata” znika. Odnajdują go martwego na plaży. Z prowadzonego śledztwa i zeznań świadków dowiadujemy się więcej informacji na temat tajemniczego uchodźcy. „… Miał dobre nazwisko w ojczyźnie. I poza ojczyzną także, w swojej specjalności. Wiem na pewno, że nie zmuszono go do ucieczki…. Był tego rodzaju specjalistą, jakiego każdy represyjny system chętnie toleruje u siebie…” str. 202. „… Każdy represyjny system cieszy się, gdy, uczony, artysta albo pisarz pozostaje w kraju, w strefie represyjnego systemu. I owszem, tolerują go, o ile nie politykuje…” str. 202. Partnerka tajemniczego uchodźcy podczas rozmowy z księdzem przybliża postać zaginionego mężczyzny, jego bezradność i brak chęci do życia. Nawet zabić się nie miał siły. W Europie już nie potrafił żyć, ponieważ wszystko w co wierzył, co sprawiało, że chciał żyć dawno temu się rozpadło. Tego już nie ma. Europy już nie ma. Każda wypowiedź przesłuchiwanej osoby to kolejne światło na poglądy pisarza i przekaz jaki daje czytelnikom.

Zakończenie powieści to prawdy o życiu, które autor „włożył w usta” Wezuwiusza, Wiatru i Oceanu. Książka jest warta uwagi powodu literackiego wkładu autora w proces przeciwstawienia się totalitarnemu reżimowi oraz niezłomności i wierności wyznawanym wartościom. Napisał fikcję to jednak pisał o sobie. Polecam również inne książki autora, między innymi „Żar”. Będzie to mile spędzony czas z mądrym, utalentowanym człowiekiem, który potrafi pięknie opowiadać.

Sándor Márai, właśc. Sándor Károly Henrik Grosschmid de Mára (ur. 11 kwietnia 1900 w Kassa, zm. 22 lutego 1989 w San Diego) – węgierski prozaik, poeta, publicysta, autor licznych powieści i prowadzonego od 1943 do samobójczej śmierci Dziennika. Dzieciństwo spędził w Koszycach. Tam również rozpoczął edukację w szkole średniej, którą kontynuował następnie w Preszowie i Budapeszcie, gdzie też rozpoczął studia. Pierwsze wiersze i artykuły opublikował w piśmie Czerwony Sztandar. Po upadku Węgierskiej Republiki Rad w obawie przed represjami białego terroru wyemigrował do Niemiec. Tam ukończył studia dziennikarskie. Napisał sztukę teatralną po niemiecku, współpracował też z niemiecką prasą. Swoją poezję jednak tworzył już tylko po węgiersku. W pierwszych latach twórczości podróżował sporo po Europie, odwiedził np. Frankfurt, Berlin, Paryż. W 1928 r. razem z żoną powrócił na Węgry i osiadł w Budapeszcie. W krótkim czasie osiągnął literacki sukces, a jego dzieła zostały przetłumaczone na angielski, francuski, włoski, hiszpański, portugalski, fiński, chorwacki, czeski, turecki, szwedzki i duński. Był krytycznie nastawiony zarówno do autorytarnych rządów admirała Horthyego, jak i sowiecko-komunistycznej dyktatury. Jego teść - Żyd, zginął w 1944 w niemieckim obozie zagłady Auschwitz. Pisarz pomagał w ukrywaniu żydowskich dzieci. Po wojnie, w latach 1945-48, pisarz wydał osiem książek. Jego wydawca został jednak wkrótce upaństwowiony i już zapowiedziana nowa powieść Máraiego trafiła na przemiał, jedynie kilka egzemplarzy ocalili drukarze. Sándor Márai w 1948 wyjechał z Węgier z żoną i ośmioletnim adoptowanym synkiem Janosem. Do kraju nigdy już nie wrócił.

Do 1952 Márai mieszkał we Włoszech, potem przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie w Nowym Jorku pracował w Radiu Wolna Europa. W 1956, na wieść o wybuchu powstania przyleciał do Europy, ale w Monachium zdążył jedynie nagrać monologi uciekinierów na taśmę magnetofonową. W 1968 przeszedł na emeryturę i przeprowadził się do Włoch, do Sorrento. W 1980 wrócił do USA, zamieszkał w San Diego w Kalifornii.

22 lutego 1989 pisarz popełnił samobójstwo, odbierając sobie życie strzałem z pistoletu. W 1990 r. otrzymał pośmiertnie najwyższą węgierską nagrodę w dziedzinie kultury i sztuki - Nagrodę Kossutha.

Wybrane utwory

  • 1928 Pierwsza miłość (Bébi, vagy az első szerelem; wyd. pol. 2007)
  • 1930 Zbuntowani (wyd. pol. 2009)
  • 1931 Obcy (Idegen emberek; wyd. pol. 2012)
  • 1934 Wyspa (A sziget; wydanie pol. 2009)
  • 1934 Wyznania patrycjusza (Egy polgár vállomásai; wyd. pol. 2002)
  • 1937 Zazdrośni (Féltékenyek; wyd. pol. 2010)
  • 1939 Dziedzictwo Estery (Eszter hagyatéka; wyd. pol. 2008)
  • 1940 Występ gościnny w Bolzano (Vendégjáték Bolzanóban; wyd. pol. 2005)
  • 1940 Sindbad powraca do domu (Szindbád hazamegy; wyd. pol. 2008)
  • 1941 Magia (Mágia; wyd. pol. 2008)
  • 1942 Żar (A gyertyák csonkig égnek; wyd. pol. 2000)
  • 1942 Niebo i ziemia (Ég és föld; wyd. pol. 2011)
  • 1943 Księga ziół (Füves könyv; wyd. pol. 2003)
  • 1946 Siostra (A Nővér, wyd. pol. 2017)[4][5]
  • 1952 Pokój na Itace (Béke Ithákában; wyd. pol. 2009)
  • 1957 Krew świętego Januarego (San Gennaro vére; wyd. pol. 2007)
  • 1970 Sąd w Canudos (Itélet Canudosban, wyd. pol. 2013)
  • 1972 Ziemia! Ziemia!… (Föld, föld!…; wyd. pol. 2005)

Od 1943 aż do śmierci (1989) pisał również Dziennik (Napló), który stanowi ważną część jego spuścizny.

Panny i wdowy tom 1 Zniewolenie – Maria Nurowska
Rok 1864. Klęska powstania styczniowego dla wielu jego uczestników oznacza konfiskatę majątku i wywózkę na Sybir. Za zesłanymi powstańcami podążają kobiety. Jedną z nich jest Ewelina, bogata ziemianka, pragnąca bez względu na okoliczności znaleźć się blisko ukochanego mężczyzny, Jana Darskiego. Nie powstrzymuje jej nawet rozpacz córki, dla której życie bez matki okaże się koszmarem. Ewelinie udaje się dotrzeć do Jana, a po śmierci męża bierze z Darskim ślub. Wkrótce jednak po serii dramatycznych wydarzeń wraca samotnie do kraju (opis na okładce książki).

To piękna rodzinna saga z historią Polski w tle, rozpoczyna się po klęsce Powstania styczniowego, a kończy około 1900 r. (tom 1). Opowiada o kobietach silnych, inteligentnych, które dla miłości poświęcają wszystko. Główne bohaterki (Ewelina i jej córki Karolina i Zuzanna)są bardzo podobne do siebie. Pewne cechy charakteru sprawiają, że historia zatoczyła koło. Córka powtórzyła błędy matki i podobnie jak matka dokonując wyboru dróg życiowych jest pełna emocji i rozterek. Akcja powieści toczy się w wielu miastach ale głównym i najważniejszym miejscem z którego wyszły i do którego wracają lechickie kobiety jest ich rodzinny pałac w Lechicach. „Panny i wdowy” to historia Polski po upadku Powstania Styczniowego (aż do czasów współczesnych w pozostałych tomach), widziana oczami kobiet. Autorka opisywała między innymi: wywózkę na Sybir, przejmujące losy zesłańców, konfiskatę majątków, aresztowania, narodową żałobę, życie paryskiej bohemy, miłość, zdradę, nienawiść i poczucie obowiązku. W książce oprócz fikcyjnych postaci pojawiły się również autentyczne: Emil Zola Aleksander Głowacki, Paul Cézane. Czytając „Panny i wdowy” z zaciekawieniem śledziłam podróż przez życie bohaterek lecz nie polubiłam żadnej. Dlaczego? Ano drażniły mnie swoją osobowością, zachowaniem i postępowaniem zwłaszcza wobec dzieci. Fakt były bardzo silne, piękne, temperamentne, obowiązkowe, zawsze wyróżniały się intelektem ale nie czułam bliskości z nimi (przeczytałam powieści Marii Nurowskiej wydane do 2013 roku i nie polubiłam żadnej z jej bohaterek).

Mój brak sympatii do głównych postaci w ogóle nie zakłócał mi odbioru i fascynacji książkami Marii Nurowskiej. Wręcz przeciwnie od nich zaczęła się moja przygoda z „odkurzaniem półek”.

Maria Nurowska, jest jedną z najbardziej znanych polskich powieściopisarek, urodziła się 3 marca 1944 roku we wsi Okółek w województwie podlaskim. Wnuczka arystokraty, właściciela pałacu w Homlu, córka legionisty i żołnierki AK, późniejszej żarliwej komunistki. Absolwentka filologii polskiej i słowiańskiej na Uniwersytecie Warszawskim, debiutowała w 1974 r. na łamach miesięcznika Literatura. Powieści pisarki tłumaczone są na język niemiecki, francuski i czeski. Twórczość: Małżeństwo Marii Kowalskiej – sztuka teatralna (dramat), Przerwa w podróży – sztuka teatralna, Nie strzelać do organisty – opowiadania (1975), Moje życie z Marlonem Brando (1976), Po tamtej stronie śmierć (1977), Wyspa na lądzie (1979) – pierwsza powieść dla młodzieży, Reszta świata (1981) – druga powieść dla młodzieży, Kontredans (1983), Sprawa honoru (1983), Innego życia nie będzie (1987), Postscriptum (1989), Hiszpańskie oczy (1990), Listy miłości (1991), Panny i wdowy – Saga: Zniewolenie (1991); Zdrada ;Poker (1991); Piołun (1992); Czyściec (1992); Drugą wersją sagi "Panny i wdowy" jest dwutomowy "Wiek samotności", o akcji doprowadzonej do roku 1991.,Gry małżeńskie (1994), Rosyjski kochanek (1996), Wiek samotności (1996) – rozwinięta wersja sagi "Panny i wdowy", o akcji doprowadzonej do roku 1991, wydana w postaci dwutomowej, Tango dla trojga (1997), Miłośnica (1998), Niemiecki taniec (2000), Mój przyjaciel zdrajca – powieść biograficzna o Ryszardzie Kuklińskim (2002), Imię twoje – cykl: Imię twoje... (2002); Powrót do Lwowa (2005); Dwie miłości (2006), Gorzki romans (2003), Księżyc nad Zakopanem (2006), Anders (2008), Sprawa Niny S. (2009), Nakarmić wilki (2010), Wybór Anny (2010), Requiem dla wilka (2011), Drzwi do piekła (2012), Dom na krawędzi (2012), Sergiusz, Czesław, Jadwiga (2013), Matka i córka. Maria Nurowska i Tatiana Raczyńska w rozmowach z Martą Mizuro (2013),Zabójca (2014), Miłość rano, miłość wieczorem (2014), Wariatka z Komańczy (2015), Bohaterowie są zmęczeni (2016), Dziesięć godzin (2017).

Serdecznie zachęcam do poznania dalszych losów mieszkańców pałacu w Lechicach oraz zgłębienia twórczości autorki (polecam te starsze powieści, wydane do 2013 r.)

Seria „Panny i wdowy” wydana po raz pierwszy w 1991 r. przez Niezależną Oficynę Wydawniczą z Warszawy. Powstała na motywach napisanego przez Marię Nurowską scenariusza do filmu fabularnego i serialu telewizyjnego w reżyserii Janusza Zaorskiego pod tym samym tytułem. Książkę „Panny i wdowy” wydano w 5 tomach i nosiła podtytuły: cz. 1: Zniewolenie, 1991; cz.2: Poker, 1991; Piołun, 1992; Czyściec, 1992) wszystkie części: Warszawa: NOWA. Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA – pierwsze polskie wydawnictwo publikujące w kraju poza cenzurą, powstałe w 1977, w latach 70. największe w II obiegu. W 1989 przekształcone w tzw. „superNową”.


   



"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska