Nr 1/2019 (LXIII) ISSN 2083-7321




oprac. Mirosława Koćwin
Oddział Zbiorów Specjalnych i Zabytkowych WBP w Opolu




Po konserwacji


Zachowanie dziedzictwa kulturowego i zwiększenie dostępności do zasobów kulturowych, jakimi są Zamek i zgromadzone w nim zbiory biblioteczne, a dzięki temu także podejmowanie, w szerszym niż do tej pory zakresie, działań edukacyjnych, przybliżających przeszłość regionu oraz dzieje piśmiennictwa i ikonografii europejskiej, to główne cele przedsięwzięcia, jakim jest obecnie realizowany projekt "Konserwacja zabytkowego zbioru Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Opolu oraz renowacja murów zewnętrznych Zamku w Zespole Zamkowo-Parkowym w Rogowie Opolskim wraz z odprowadzeniem wód deszczowych". Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Opolskiego na lata 2014 - 2020.
Projekt ten dofinansowano w ramach Programu Promesa Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Sfinansowano ze środków budżetu Województwa Opolskiego.

Opolska Książnica posiada cenny dla dziedzictwa kulturowego księgozbiór, który przechowywany jest w Zamku w Rogowie Opolskim. Posiadanie kolekcji starodruków, rękopisów, kartografii i grafik o dużej wartości historycznej i muzealnej nakłada na Bibliotekę obowiązek szczególnej dbałości i troski o posiadany zbiór. Jest on popularyzowany i pokazywany na wystawach w Polsce i za granicą, utrwalany w towarzyszących ekspozycjom katalogach, a także udostępniany w Opolskiej Bibliotece Cyfrowej.

Zbiory zabytkowe, będące prawdziwą ozdobą zasobów bibliotecznych, trafiają do WBP w różnym stanie zachowania. Wiele z nich posiada uszkodzenia spowodowane nie tylko upływem czasu i "aktywnością" dawnych czytelników, również wilgoć, grzyby oraz owady pozostawiły ślady swojej niszczącej działalności. Uszkodzenia te w przyszłości mogą doprowadzić do nieodwracalnych straty w strukturze papieru. Aby im zapobiec, w Bibliotece dokonuje się cyklicznych przeglądów zbiorów, a te najbardziej zagrożone selekcjonuje. Za pozyskane środki najcenniejsze i najbardziej zniszczone zbiory poddawane są konserwacji.

W ramach projektu, w latach 2017-2019 realizowane jest zadanie "Konserwacja z digitalizacją starodruków, rękopisów, grafik i kartografii Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Opolu”. Przedmiotem przedsięwzięcia są prace konserwatorskie na 154 zabytkowych bibliotecznych obiektach, wykonanych na podłożu papierowym oraz pergaminowym. Do końca listopada zakonserwowano już 41 starodruków, a także 50 grafik. To właśnie oryginalne zabytkowe grafiki po konserwacji, jak również plansze obrazujące proces przywracania im walorów użytkowych i estetycznych, pokazywane są w Galerii WuBePe.

Zakres prac konserwatorskich
Wykonanie dokumentacji fotograficznej i opisowej stanu obiektu przed konserwacją, w trakcie i po konserwacji oraz: pobranie próbek do badań mikrobiologicznych, dezynfekcja grafik, wykonanie pomiarów pH, oczyszczenie mechaniczne lica i odwrocia grafik przy użyciu gumek, gąbek Wallmaster i skalpela, kąpiele oczyszczające w zimnej i ciepłej wodzie, miejscowe usunięcie plam, neutralizacja odczynu papieru, planaż metylocelulozą, sklejenie przedarć i uzupełnienie ubytków, retusz scalający grafik przy użyciu akwareli, wykonanie nowego passe-partout i montaż grafik to czynności, które wykonywali konserwatorzy po to, aby zabytkowym grafikom przywrócić ich urok.


Wśród prezentowanych grafik - wykonanych w technice: miedziorytu, akwaforty, stalorytu, litografii oraz heliograwiury - znajdują się urokliwe zabytki ikonografii europejskiej o różnorodnej tematyce. Są przedstawienia o treści biblijnej, religijnej oraz historycznej, pejzaże i budowle, sceny myśliwskie, a także wizerunki rzeźb antycznych.

Biblijny cykl, według wzorów Jana Luykena (1649-1712) i Caspara Luykena (1672-1708), a także Francesco Antonio Meloniego (1676-1713), utrwalony został na płytach miedzianych przez Christopha Weigla (1654-1725) i wydany przez niego w Norymberdze w latach 1708 (I wyd.) i 1712 (II wyd.) jako Historia celebriores Veteris Testamenti iconibus reprasentata : et ad excitandas bonas meditationes selectis epigrammatibus in lucem. Pod każdą z
9. grafik znajduje się tekst w języku łacińskim i niemieckim (przypisywany Samuelowi Faberowi), opisujący przedstawienie wraz z podaniem wersetów w Biblijnej Księdze. Podziwiać można następujące sceny: "Przypowieść o robotnikach w winnicy", "Pan karze proroka za nieposłuszeństwo", "Józef tłumaczy w więzieniu sny podczaszego i nadwornego piekarza", "Pan rzuca klątwę na ołtarz w Betel", Spalenie zwoju Jeremiasza", "Porażenie ciała Antiocha IV Epifanesa", "Powołanie setnika Korneliusza", "Męczeństwo św. Szczepana" oraz "Zagłada wojska Sennacheryba".


Na grafikach zachowały się ślady dawnej "konserwacji". Ryciny w miejscu ubytków i przedarć oraz na odwrociach zaklejone były szerokimi paskami brązowej taśmy papierowej, nasączonej klejem glutynowym oraz wąskimi paseczkami przezroczystej taśmy z klejem syntetycznym. Na każdej grafice występowały plamy grzybowe, które powstały w wyniku kondensacji pary wodnej w dolnej części ryciny, a także ze względu na małą izolację od szyby.

Wśród grafik o tematyce biblijnej wyróżnia się Triumf Dawida, efektowny miedzioryt ukazujący Dawida kroczącego po Jerozolimie z głową pokonanego Goliata, filistyńskiego olbrzyma.


Twórcy tego graficznego dzieła należeli do najwybitniejszych artystów swoich czasów. Simon Jean Francois Ravenet (1706-1774), urodzony w Paryżu francuski rytownik, uczył się miedziorytu i akwaforty w szkole, którą prowadził Jacques Philippe Le Bas. Pod okiem nauczyciela kopiował prace sławnych mistrzów. W 1743 r. przybył do Londynu, gdzie asystował samemu Williamowi Hogarthowi, a w już w 1750 r. założył tu szkołę rytowniczą. W 1770 roku, jako jeden z sześciu rytowników, został członkiem Królewskiej Akademii Sztuki.

Triumf Dawida wykonał Ravenet według obrazu Nicolasa Poussina (1594-1665), francuskiego mistrza, zaliczanego do najwybitniejszych malarzy barokowych. W 1623 r. Poussin wyjechał do Włoch, gdzie przebywał w kręgu artystów i kolekcjonerów zainteresowanych antykiem.

Malował wówczas obrazy o tematyce mitologicznej, historycznej i biblijnej, w tym Triumf Dawida w latach 1628-1631. Nicolas Poussin cieszył się wielką sławą, obrazy zamawiał u niego m.in. kardynał Richelieu. W 1640 roku wezwany został do Paryża przez Ludwika XIII, otrzymał tytuł pierwszego malarza królewskiego i zlecenie na kierowanie pracami dekoracyjnymi w Wielkiej Galerii w Luwrze. W 1642 roku na stałe powrócił do Włoch.

Rycina Triumf Dawida wydana została w Londynie w 1776 r. przez Johna Boydlla (1719-1804), jednego z największych angielskich wydawców, kolekcjonerów i marszandów, który importował dzieła francuskie, sam też znany był jako miedziorytnik reprodukujący obrazy sławnych mistrzów.

Do tematów biblijnych nawiązuje też staloryt, wykonany w 1835 r. przez nieznanego grafika, ukazujący przy studni Mojżesza i siedem córek madianickiego kapłana Reuela. Mojżesz przegonił pasterzy i pomógł dziewczętom napoić owce.

Grafiki o tematyce religijnej reprezentują Zakonnice. Rycinę w 1805 roku wykonał Gérard René Le Villaine (1740-1836), paryski artysta, który wyrytował wiele prac dla Galerii Florenckiej i Muzeum Francuskiego. Wzorem dla tej szczególnie uduchowionej sceny był, uważany za arcydzieło, namalowany w 1662 r. przez Philippe’a de Champaigne (1602-1674) obraz Ex Voto. Ukazuje siostrę Katarzynę, sparaliżowaną córkę malarza, która wraz z przełożoną klasztoru Port Royal, matką Agnes Arnauld, modli się o odzyskanie władzy w nogach. W podzięce za cud uzdrowienia córki, Champaigne namalował i podarował klasztorowi dzieło malarskie łączące dwa gatunki: portret i obraz religijny.


13 litografii - z cyklów wydanych w Warszawie: "Królowie polscy - wizerunki" (w 1860 r. nakładem Adolfa Pecq'a & Comp.) i "Wizerunki królów polskich" (w 1861 r. nakładem Zakładu Artystyczno-Litograficznego A. Dzwonkowskiego i Spółki), wykonanych według rysunków Aleksandra Lessera - przypomni postacie polskich władców. Grafiki przygotowali litografowie Władysław Walkiewicz i Henryk Aschenbrenner. Cykle Lessera (1814-1884) - malarza, rysownika, ilustratora, krytyka i znawcy sztuki głęboko zainteresowanego przeszłością Polski - powstały przed bardzo znanym pocztem królów i książąt polskich Jana Matejki. Wydawane pod zaborem rosyjskim, z tekstem objaśniającym Juliana Bartoszewicza, miały na celu przypomnienie dziejów ojczystych z czasów przedrozbiorowych. Służąc gloryfikacji przeszłości, były rodzajem mitologii narodowej.

Litografie według rysunków Lessera, na papierze: zakwaszonym, kruchym, pożółkłym, z licznymi uszkodzeniami mechanicznymi, rozdarciami, ubytkami oraz zaciekami, dzięki żmudnej konserwacji odzyskały swój pierwotny wygląd.


Po zabiegach konserwatorskich są też trzy ryciny ukazujące lwy, bobra, rysia. Wykonane zostały w Augsburgu, w połowie XVIII stulecia, przez Johanna Eliasa Ridingera (1698 - 1767), niemieckiego malarza, rysownika i rytownika, specjalizującego się w scenach rodzajowych, religijnych, najczęściej jednak przedstawiającego zwierzęta.

Około 1600 arkuszy wygrawerowanych przez Ridingera ukazuje zwierzęta w ruchu i charakterystycznych pozach na tle krajobrazu. Prezentowane grafiki po konserwacji pozbawione zostały intensywnych plam i zacieków, zwiększył się też kontrast między podłożem a warstwą graficzną przedstawienia.



Osobną grupę tematyczną tworzy 8 litografii angielskich, przedstawiających zamki, kościoły oraz inne budowle na tle pejzażu.


Pochodzą z cyklu "Scotland Delineated", wydawanego w Londynie w latach 1847-1854. Publikacja ta zaliczana jest do największych XIX-wiecznych osiągnięć litografii topograficznej w Wielkiej Brytanii. Jej wydawca, Joseph Hogarth, zamawiał dużą ilość rysunków szkockiej scenerii u artystów krajobrazu, wśród nich byli, m.in.: J.M.W. Turner, David Roberts, Thomas Creswick, William Leitch. Seria widoków szkockich ukazywała się z komentarzami historycznymi i opisowymi.

Ze względu na stan zachowania grafik: uszkodzenia, foksingi, zacieki i plamy oraz przetarcia papieru, celem konserwacji było powstrzymanie destrukcji papieru i przywrócenie cyklowi funkcji estetycznej.


Oprócz litografii angielskich eksponujemy też pejzaże, wykonane w technice akwaforty przez francuskich rytowników. Tu warto zwrócić uwagę na graficzną formę W świetle księżyca, której autor Robert Daudet (1737-1824), francuski rytownik, wyspecjalizował się w przedstawianiu krajobrazów, często z ruinami w tle. Wzorem dla pejzażu W świetle księżyca był obraz Josepha Verneta (1714-1789), przechowywany w Luwrze.


Wśród grafik prezentowanych po konserwacji uwagę przyciąga portret. Portret starca na płytę miedzianą przeniósł i w technice akwaforty utrwalił francuski rytownik Mauro Gandolfi (1764-1834). Wzorem dla grafika był obraz namalowany przez Davida Teniersa (1610-1690), zainspirowanego z kolei portretem autorstwa Rembrandta (1606-1669). Stary mężczyzna w rozdzielonej futrzanej czapce to akwaforta, którą Rembrandt wykonał w 1640 r. Widzimy na niej - odzianego w bogaty strój z wyszukanym nakryciem głowy - dostojnego starego mężczyznę, którego twarz charakteryzują głębokie zmarszczki i wnikliwe spojrzenie.


Miłośnikom starożytności dedykujemy antyczne rzeźby utrwalone techniką miedziorytu: Jupiter z boginiami według greckiego fryzu ukazującego Zeusa z Herą i Afrodytą, Venus z Arles, Apollo Kitarodos, Atena z Velletri, Ceres, Leukotea, Germanik oraz Umierający Gal.


Umierający Gal to jedna z najbardziej znanych rzeźb okresu hellenistycznego. Była częścią monumentalnej grupy figur, która zdobiła pomnik zwycięstwa ustawiony w Pergamonie, upamiętniający triumf króla Attalosa I nad celtyckimi Galatami.


W większości oryginały greckich i hellenistycznych rzeźb nie dotrwały do naszych czasów; znamy tylko ich rzymskie kopie z marmuru.

Owe kopie często służyły jako wzór dla rytowników. Prezentowane po konserwacji miedzioryty, przypominające dzieła antycznych rzeźbiarzy, pochodzą z IV tomu francuskiej publikacji Le Muse´e franc¸ais, recueil complet des tableaux, statues et bas-reliefs, qui composent la Collection nationale; avec l'explication des sujets, et des discours historiques sur la peinture, la sculpture et la gravure(Muzeum Francuskie, kompletna kolekcja obrazów, rzeźb, płaskorzeźb, które tworzą kolekcję narodową; wraz z wyjaśnieniem tematów i historycznych dyskursów na temat malarstwa, rzeźby i rytownictwa) wydanej w Paryżu w 1809 roku.

Prezentowane grafiki, poddane konserwacji, nadal zachwycają swoim nie- przemijającym pięknem Przywołują minione epoki i twórców, którzy na matrycach miedzianych, stalowych i kamiennych utrwalali obrazy znanych malarzy i rzeźbiarzy. Dzięki żmudnej pracy rytowników powstawały dzieła graficzne, docierające do kolekcjonerów w całej Europie. Obecnie przechowywane są w prywatnych kolekcjach, muzeach i bibliotekach.

Konserwatorzy uczestniczący w projekcie:
Monika Karwowska-Gorek
Hanna Machaj
Bartłomiej Dzięgiel
Mirela Kaszuba
Wojciech Komorowski

Inżynier projektu
Małgorzata Grocholska - konserwatorka


   



"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska