Nr 2/2019 (LXIII) ISSN 2083-7321




Kordian Michalak
Dział Bibliografii, Informacji i Promocji WBP w Opolu

Łukasz Brudnik
Dział Instrukcyjno-Metodyczny WBP w Opolu


MASAŻ DLA MÓZGU
rozmowa z Mariuszem Szczygłem



Fot. Tomasz Krupa

Kordian Michalak: Czy pamiętasz ten dzień, kiedy zakochałeś się w Czechach, w czeskiej kulturze?
Mariusz Szczygieł: Tak, 19 lat temu w marcu wsiadłem do tramwaju w Pradze i usłyszałem, jak pasażerowie mówią po czesku. Już pierwszego dnia byłem zakochany w mieście i języku. Po czesku była to láska na první pohled, czyli miłość od pierwszego wejrzenia.

KM: Co takiego mają Czesi, czego nie mają Polacy? Jakie cechy? A czy jest coś, czego w nich nie lubisz?
MS: Nie ma czegoś takiego, czego nie lubię.
A festiwal tego, co tam lubię, zaprezentowałem w książce Zrób sobie raj, która po dziewięciu latach będzie wznowiona w maju na targi książki w Warszawie. Przez te lata dawałem różne odpowiedzi na temat tego, co mnie w czeskiej kulturze fascynuje. Zależało od momentu i aktualnych zainteresowań. Teraz mogę powiedzieć, że przede wszystkim umiejętność większości Czechów życia bez religii. Można być szczęśliwym bez Boga – i to mnie fascynowało jako reportera, a dalej mnie fascynuje jako człowieka. Mam kolegę Czecha, który na pytanie, czy jest wierzący, odpowiada: Bardzo! Kiedy się zdziwiłem: Ty, Czech, wierzący? Ona na to: Oczywiście. Wierzę, że Bóg nie istnieje.
Oczywiście, dla mnie jako reportera Czesi, którzy są religijni, też są ciekawi. Niedawno wydałem w Polsce książkę najpopularniejszego czeskiego księdza pt. Bóg nie jest automatem do kawy. To Polak, Zbigniew Czendlik, ale bardzo już sczeszczony duchowny. Mówi, że nie chodzi w sutannie, bo nikt nie chciałby z nim gadać. Wyglądałby jak przebieraniec. Czesi mówią exot, ktoś egzotyczny w typie drag queen. Jeśli chce mieć autorytet, musi ubierać się jak zwyczajny człowiek.

KM: Ponoć sam nauczyłeś się języka czeskiego (który jest dla Ciebie niczym masaż dla mózgu).
MS: Byłem na siedmiu chyba lekcjach w Warszawie i dziesięciu w Pradze, potem już uczyłem się sam. Do dzisiaj się uczę.

KM: Przejdźmy do Twojej twórczości. Jak sądzisz, skąd w Polsce taka popularność literatury faktu?
MS: Nie przesadzałbym z tą popularnością. Non-fiction jest bardzo popularne w wąskich kręgach. Mały odsetek Polaków czyta, a ci, którzy czytają, wolą rzeczy łatwe. Reportaż to przestrzeń problemów, dramatów, skomplikowanych spraw. No, ale ci, którzy go lubią, myślę, że jeszcze bardziej niż kiedyś, chcą dziś czytać o innych ludziach. Coraz większej grupie, myślącej grupie, przestało wystarczać telewizyjno-internetowe tłumaczenie świata.

KM: Powiedziałeś kiedyś, że ludzie czytają reportaże, żeby ograniczyć swoje lęki…
MS: Tak, bo porzucając na chwilę swoje życie, żyją życiem kogoś innego, kogo raczej sami by nie poznali. Kogoś z innego kontynentu, z innej kultury. Poznają dzięki reportażowi. A poznać to często znaczy mniej się bać.

KM: A w takim razie główną rolą, głównym zadaniem reportera jest…
MS: Sprawienie, żeby jedni ludzie rozumieli innych ludzi.

KM: Jaka była Twoja najtrudniejsza rozmowa? Najtrudniejszy reportaż?
MS: Nie mam trudnych rozmów. Jak to mam Wam wyjaśnić…? Każda rozmowa, nawet taka, która się nie klei albo rozmówca w niej kłamie, albo w ogóle nie chce mówić, jest dla mnie zjawiskiem. Każda przygodą. Myślę, że dla ornitologa ptak mały i ptak duży jest ciekawy. I ptak z podciętym skrzydłem, i ptak bez skrzydła, i ptak martwy to dla niego zjawiska, które ceni, lubi, chętnie się im poświęca. Więc rozmów trudnych dla mnie nie ma.
Natomiast reportaż – tak. Najtrudniejszy psychicznie to Śliczny i posłuszny i nigdy bym już takiego nie napisał, nawet gdyby mi ktoś obiecał, że znów za taki tekst dostanę dwie duże nagrody pieniężne. Odmawiam podobnych tematów.

KM: Czym zatem kierujesz się przy wyborze tematów? Jest to impuls, przeczucie czy raczej celowe działanie, poszukiwania?
MS: Czuję, że one są o mnie. Oczywiście, nie są o mnie wprost, bo są najczęściej o nieznanych mi ludziach, których dopiero mam poznać. Ale coś mi robią: pomagają żyć.

Łukasz Brudnik: W listopadzie 2017 roku, będąc w Opolu, mówił Pan, że kolejna książka, którą napisze, będzie o Polsce, tymczasem Nie ma zaczyna się tekstem o Czechach. Trudno uciec od czeskiej tematyki?
MS: Ale w Nie ma jest też dużo tekstów z Polski… Mówiłem o innej książce. Miałem pisać o Polakach, którzy porwali samolot. Zbieram do niej materiał. Nie ma potraktowałem jako książkę o człowieku i tym, co na niego spada niczym młot. Bohaterowie są i z Czech, i z Polski, ale także z Izraela, Ukrainy czy Albanii. Każdego dotyka „nie ma”. A dwie czeskie historie z „nie ma” były dla mnie bardzo ważne.

ŁB: O książce Nie ma mówi się, że jest to zbiór reportaży. Odnoszę jednak wrażenie, iż określenie to być może nie do końca tutaj pasuje: np. tekst o Pana wizycie z ojcem w Pradze – czy nie jest to już, powiedzmy, opowiadanie?
MS: Ale opowiadanie faktu. My z tatą te sytuacje przeżyliśmy.

ŁB: Wszystkie teksty w książce, choć różnią się między sobą miejscem opisywanych wydarzeń, czasem, bohaterami, łączy wyrażenie „nie ma”. Dlaczego „nie ma” jest dla Pana takie ważne? Czego nie ma u Mariusza Szczygła?
MS: Bo zauważyłem po czterdziestce – dziwne, że dopiero po, prawda? – że „nie ma” jest częstsze niż „ma”. Że „ma” to jakiś przypadek, dewiacja, stan tymczasowy. Zaś stanem stałym jest „nie ma”. I że nie jestem na to gotowy. A potem okazało się, że wokół mnie mało kto jest gotowy. No i w ten sposób postanowiłem sprawdzić, jak ludzie z „nie ma” sobie radzą. Co im to „nie ma” daje. Bo szybko doszedłem do wniosku, że „nie ma” może budować.

ŁB: Najbardziej wstrząsający dla mnie moment w książce to bez wątpienia tekst zatytułowany Śliczny i posłuszny. I choć śmierć przewija się przez całe Nie ma, to tu mamy do czynienia z jej najgorszym obliczem. Jakiego „nie ma” zabrakło w tej historii, co, według Pana, sprawiłoby, że nigdy by się nie wydarzyła?
MS: Gdyby główna bohaterka i jej partner naprawdę wierzyli w Boga. Nie chcę powiedzieć, że udawali, że wierzą. Oni wierzyli, ale zupełnie bezmyślnie, bezrefleksyjnie, traktując doktrynę jak ścisłe prawo, a nie jako pole do miłości. Źle pojęta wiara może uczynić straszne szkody. Druga rzecz, która się wydarzyła, a nie powinna, to fakt, że główna bohaterka była ofiarą przemocy. Była nieprawdopodobnie bita przez swoich rodziców. Przemoc tę przeniosła na przybranego syna. Z ofiary stała się katem i tak bardzo często bywa.

ŁB: Pomagał Pan, o czym możemy przeczytać w W wielu męskich scenach, Tomaszowi Górnickiemu przy instalacji jednej z jego rzeźb. Trudno było namówić artystę, aby stał się bohaterem Pańskiego reportażu?
MS: Nie. Artyści potrzebują dziennikarzy. I większość z nich to wie…

KM: Przeczytałem Nie ma jednych tchem, potem zabrałem się za nią drugi raz... Po jej lekturze pomyślałem, że to dość niezwykłe, iż literatura FAKTU może wzbudzać takie EMOCJE. A może nie ma w tym nic niezwykłego?
MS: Oczywiście, że nie ma. Musi wzbudzać emocje. Po to też stara się być literaturą.

KM: Bardzo pięknie powiedziałeś, że piszesz, bo chcesz zobaczyć, do czego bohaterom reportaży potrzebne jest życie – no więc do czego?
MS: Weźmy książkę Nie ma. Teraz będzie gra przypuszczeń, bo nie wiem na pewno… Violi Fischerovej chyba do tego, żeby zostawić po sobie piękne wiersze. Ewie z Bilansu Ewy do tego, żeby uciekać od „nie ma”. Mojemu ojcu do tego, żeby stworzyć sobie wspomnienia, jak już nie będzie widział. Zofii Woźnickiej, żeby jej siostra bliźniaczka była szczęśliwa. A mnie? Tego można dowiedzieć się z ostatniego rozdziału pt. Ostatnie słowo.

KM: Masz już pomysł na kolejną książkę?
MS: Chyba będzie to mój osobisty przewodnik po Pradze.

KM, ŁB: Czekamy więc z niecierpliwością i życzymy, żeby była kolejnym sukcesem.

MARIUSZ SZCZYGIEŁ – dziennikarz, reportażysta, pisarz, laureat wielu prestiżowych nagród, w tym Europejskiej Nagrody Literackiej. Ukończył liceum ekonomiczne im. Stefana Żeromskiego w Legnicy oraz Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Mariusz Szczygieł współpracował m.in. z tygodnikiem „Na przełaj”, „Gazetą Wyborczą”, TV Polsat (gdzie prowadził talk show Na każdy temat); był wykładowcą w Europejskim Studium Dziennikarstwa oraz Instytucie Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego; jest także założycielem i członkiem zarządu Fundacji Instytut Reportażu. Wśród jego książek są m.in.: Niedziela, która zdarzyła się w środę, Na każdy temat – talk show do czytania, Gottland, 20 lat nowej Polski w reportażach według Mariusza Szczygła, Kaprysik. Damskie historie, Zrób sobie raj, Laska nebeska, Projekt prawda, Nie ma.


   



"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska