Nr 1/2020 (LXIV) ISSN 2083-7321




Dagmara Kawoń-Noga
Regionalny Zespół Placówek Wsparcia Edukacji
Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Opolu

Wywiad z Wandą Matras-Mastalerz



Z prezesem Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego, pracownikiem Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie, autorką publikacji z zakresu terapeutycznej funkcji książki dr Wandą Matras-Mastalerz rozmawia Dagmara Kawoń-Noga

D K-N: Na oficjalnej stronie internetowej Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego widnieje informacja o jego powołaniu w 1997 roku we Wrocławiu w celu jednoczenia osób zainteresowanych biblioterapią. Pierwszym prezesem została Małgorzata Siemież, drugim – Irena Borecka, kolejnym – Genowefa Surniak. Czy jako obecny prezes PTB może Pani powiedzieć, co było bezpośrednim bodźcem czy też inspiracją do jego ukonstytuowania?
W M-M: Biblioterapia w Polsce i na świecie ma bardzo długą tradycję. W przypadku Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego wszystko rozpoczęło się od powołania specjalizacji biblioterapeutycznej w Państwowym Pomaturalnym Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy we Wrocławiu. W kwietniu 1997 roku odbyła się tam konferencja popularnonaukowa „Biblioterapeuta – w poszukiwaniu tożsamości zawodowej” połączona ze Zjazdem Absolwentów specjalizacji. Rafał Ćwikowski – absolwent pierwszego rocznika biblioterapeutów – zaproponował powołanie do życia towarzystwa jednoczącego osoby zainteresowane terapią poprzez literaturę. Propozycja padła na tak podatny grunt, że niemal natychmiast powołano tymczasowy zarząd, który opracował statut i wystąpił do sądu z wnioskiem o rejestrację Polskiego Towarzystwa Biblioterapeutycznego. Dzięki temu można było już w listopadzie 1997 roku zwołać pierwsze statutowe Walne Zebranie i wybrać władze Towarzystwa.

D K-N: Czym na co dzień zajmuje się PTB, jakie są cele, zadania?
W M-M: Głównym celem PTB jest dążenie do konsolidacji środowisk zainteresowanych biblioterapią oraz koordynowanie ich działań. Ponadto nasza organizacja dba o rozwój i popularyzację biblioterapii w społecznościach lokalnych, w kraju i za granicą. Członkowie PTB prowadzą liczne warsztaty i szkolenia z wykorzystaniem metod i technik biblioterapii i arteterapii. Wspieramy, obejmując patronatem, wszelkie inicjatywy mające na celu upowszechnianie czytelnictwa, wartościowej literatury oraz zaspokajanie potrzeb oświatowych, kulturalnych i edukacyjnych. Działalność prowadzona jest na rzecz wszystkich potrzebujących: dzieci, młodzieży, dorosłych, seniorów, osób z niepełnosprawnościami, wykluczonych społecznie lub zagrożonych takim wykluczeniem, a także na rzecz potrzebujących organizacji i innych podmiotów.

D K-N: Biblioterapię często określa się jako: „leczenie książkami”. Czym tak naprawdę jest biblioterapia – aktem czytania, słuchania tekstów literackich czy sesją terapeutyczną?
W M-M: Etymologia wyrazu „biblioterapia” (gr. biblion – książka, therapeia – pomoc, leczenie, przywracanie zdrowia) wskazuje na jego funkcję i treść, czyli zastosowanie lektury książek jako środka wspomagającego leczenie. Istnieje wiele definicji biblioterapii. Najprościej możemy powiedzieć, że biblioterapia to użycie wyselekcjonowanych materiałów czytelniczych jako pomocy terapeutycznej w medycynie i psychiatrii, psychologii, pedagogice, bibliologii, a także poradnictwo w rozwiązywaniu problemów osobistych poprzez ukierunkowane czytanie. Biblioterapia to także program aktywności opierający się na procesach interaktywnego wykorzystywania materiałów drukowanych i niedrukowanych, sfabularyzowanych i informacyjnych przy pomocy specjalisty w celu osiągnięcia rozwoju oraz zmian w zaburzonym emocjonalnie zachowaniu.

D K-N: Co zyskujemy jako uczestnicy warsztatów biblioterapeutycznych? Jaka jest największa wartość? Jakie są korzyści?
W M-M: Uczestnicy zajęć z elementami biblioterapii, identyfikując się z bohaterami literackimi lub z sytuacjami opisanymi w literaturze, doznają podczas kontaktu z dziełem przeżyć mających na celu ich uaktywnienie lub emocjonalne wyciszenie. Pragniemy, aby w finale doszło do wglądu w siebie, zmiany własnej postawy i zachowania wobec siebie i innych. Zadaniem biblioterapeuty jest zaproponowanie takiego typu pracy terapeutycznej, aby przeżycia związane z lekturą pomagały Uczestnikowi zaakceptować stan, w którym się znajduje. Zajęcia powinny przyczynić się do zmiany sposobu postrzegania siebie, myślenia o chorobie, niepełnosprawności czy innej sytuacji życiowej tak, aby uczestnik dążył do dobrego funkcjonowania w grupie, rodzinie i środowisku, do którego powróci po zakończonej terapii.

D K-N: Henryk Sienkiewicz pisał, że czytanie to czynnik urabiający duszę. Wzbogaca, uczy, wychowuje, pomaga zrozumieć siebie. Czy te sienkiewiczowskie walory czytania nawiązują w jakikolwiek sposób do funkcji biblioterapii?
W M-M: Biblioterapia jako proces dynamicznego oddziaływania zachodzącego pomiędzy osobowością czytelnika a literaturą, odbywającego się w licznych uwarunkowaniach psychosocjopedagogicznych opiera się na procesie czytania. Za podstawowy cel biblioterapii uznaje się wsparcie, „umacnianie” odbiorcy poprzez ukierunkowane czytanie. W procesie tym istotną rolę odgrywa pośrednik, biblioterapeuta, korzystający z metod wypracowanych przez psychoterapię, ale skupiający się głównie na doborze i wykorzystaniu odpowiedniej literatury w pracy z czytelnikiem. W literaturze anglojęzycznej oprócz terminu „bibliotherapy” pojawiły się również: „reading therapy”, „therapy through literature”, „bibliolinking”, „literatherapy”, „poetry therapy”, „biblio help”, zaś w publikacjach polskich pisano o „leczeniu książką”, „terapii czytelniczej”, „bibliopsychologii”, „czytelnictwie terapeutycznym”, „czytelnictwie ukierunkowanym”, „logoterapii” oraz „literaturoterapii” (obejmującej węższe zakresowo: „poezjoterapię”, „bajkoterapię” i „baśnioterapię”). Wszystkie te określenia opierają się na licznych walorach czytania i pokazują rozległe działanie biblioterapii.

D K-N: W materiałach poświęconych biblioterapii często mówi się o scenariuszach i programach biblioterapeutycznych. Jaka jest różnica między scenariuszem a programem, czym dokładnie są te dokumenty, jaka jest ich rola w procesie biblioterapeutycznym?
W M-M: Scenariusz zajęć biblioterapeutycznych to szkic przebiegu pojedynczych zajęć o charakterze biblioterapeutycznym, uwzględniający temat, realizowane treści i cele spotkania/spotkań wraz z metodami, technikami i środkami terapeutycznymi wykorzystanymi na zajęciach. Program jest zdecydowanie bardziej rozbudowany, obejmuje cykl zajęć o charakterze biblioterapeutycznym, powiązanych ze sobą tematycznie/problemowo, uwzględnia wszystkie realizowane tematy, treści całego cyklu i jego cele wraz z zastosowanymi metodami, technikami i środkami terapeutycznymi, jest obudowany wstępem teoretycznym oraz scenariuszami poszczególnych spotkań.

D K-N: Jaki jest profil idealnego biblioterapeuty? Czy każdy może nim zostać?
W M-M: Aby proces terapeutyczny przebiegał poprawnie i przynosił oczekiwane efekty, potrzebny jest profesjonalnie przygotowany pośrednik, biblioterapeuta, „przewodnik” po świecie książek. Obcowanie z dziełem literackim może mieć właściwości terapeutyczne wtedy, gdy pomiędzy utworem a odbiorcą zajdą relacje opierające się na trzech zasadniczych funkcjach: sprawiającej przyjemność, łagodzącej napięcie psychiczne oraz prowadzącej do rozwoju (przemiany). Trzeba jednak pamiętać, że proces „stawania się” i praktykowania „bycia” biblioterapeutą wymaga wieloletniego zaangażowania, poszukiwań, udoskonalania metod pracy, rzetelnego zaplecza teoretycznego i doświadczenia praktycznego. Uczestniczenie w nawet najlepiej prowadzonych zajęciach daje tylko podstawowe przygotowanie do wykorzystywania metod biblioterapii, ale aby je skutecznie realizować w działaniach praktycznych, należy ciągle się dokształcać, czerpać informacje z różnych (także tych najnowszych) źródeł. Umiejętne wykorzystanie terapeutycznego działania literatury wiąże się więc ze zdolnością powiązania podobieństwa emocji odczuwanych przez odbiorców tekstów i bohaterów literackich. Tylko w takim przypadku może dojść do „uaktywnienia emocjonalnego” uczestników warsztatów, swoistego „katharsis”, zmian w postrzeganiu siebie i innych, a co za tym idzie korekty zachowań. Z tej przyczyny spoczywa na biblioterapeucie ogromna odpowiedzialność, musi on, biorąc pod uwagę wiek odbiorców, ich możliwości percepcyjne, zainteresowania, stopień wrażliwości, jak najtrafniej dobrać odpowiednie teksty, przykłady literackie. Niezwykle istotne jest również uświadomienie sobie, że skuteczność pracy biblioterapeuty wiąże się z jego cechami osobowości: wrażliwością, zdolnością empatii, łatwością w nawiązywaniu kontaktów, autentyczną życzliwością i wyrozumiałością w kontaktach z ludźmi.

D K-N: Jakie miejsca w przestrzeni publicznej są najlepsze dla uprawiania biblioterapii? Szpitale, szkoły, przedszkola, biblioteki czy domy rodzinne?
W M-M: W każdym z wymienionych miejsc mogą się odbywać zajęcia z elementami biblioterapii. W szpitalach będzie to nierzadko biblioterapia kliniczna, a w innych placówkach ogólnorozwojowa, wychowawcza, zwana też humanistyczną.

D K-N: Jako praktyk, jak ocenia Pani rozwój działalności o charakterze biblioterapeutycznym w polskich instytucjach/placówkach? Czy jakieś ośrodki szczególnie się wyróżniają? Jeśli tak, to które?
W M-M: Działania biblioterapeutyczne są w naszym kraju wielopłaszczyznowe i bardzo zróżnicowane. Atrakcyjność, ale i trudność prowadzenia biblioterapii wiąże się z jej interdyscyplinarnością. W nauce biblioterapia jest postrzegana i omawiana najczęściej z punktu widzenia dyscyplin współtworzących (np. psychologii, pedagogiki). Działania praktyczne wymagają wiedzy na temat potrzeb odbiorców i możliwości doboru odpowiedniej literatury. Warto na tym polu wyróżnić aktywności podejmowane przez biblioteki i adresowane do różnych grup odbiorców. Najczęściej mają one formę biblioterapii ekspresyjnej, ale także poradnictwa w doborze książek czy tworzenia bibliografii adnotowanej.

D K-N: A jak, Pani zdaniem, na tle działalności biblioterapeutycznej w kraju wygląda rozwój biblioterapii na Opolszczyźnie?
W M-M: Polskie Towarzystwo Biblioterapeutyczne od lat ściśle współpracuje z Pedagogiczną Biblioteką Wojewódzką w Opolu i obecnie Regionalnym Zespołem Placówek Wsparcia Edukacji. W 2018 roku powołano Opolskie Koło PTB, kierowane przez Justynę Jurasz. Siedziba Koła znajduje się w Pracowni Biblioterapii otwartej w 2015 r. podczas II Opolskiej Konferencji Biblioterapeutycznej pt. ,,Książka lekiem na niepokoje codzienności”. Organizowane w Opolu konferencje niewątpliwie przyczyniły się do ogromnego wzrostu zainteresowania biblioterapią nie tylko w tym regionie, ale w całej Polsce, a nawet poza granicami kraju. Profesjonalizm oraz jakość proponowanych usług może być wzorem i wizytówką dla wszystkich tego typu instytucji. Pragnę tutaj wyrazić głębokie uznanie dla zaangażowania wszystkich Osób biorących udział w przygotowaniach, organizacji i prowadzeniu corocznych konferencji biblioterapeutycznych.

D K-N: Jak Pani myśli, w jakim kierunku powinna rozwijać się myśl biblioterapeutyczna?
W M-M: Moim marzeniem jest uznanie biblioterapii jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Aby tak się stało, konieczne jest jednak określenie naukowych i praktycznych ram biblioterapii oraz wypracowanie struktur, metod i języka odpowiadających wymogom stawianym samodzielnym dyscyplinom w nauce. Jednocześnie niezmiernie ważny jest rozwój biblioterapii praktycznej (ekspresyjnej) i prowadzenie zajęć o takim charakterze w bibliotekach, domach kultury, szkołach, placówkach wychowawczych i wszystkich instytucjach, gdzie przebywają osoby, które potrzebują wsparcia. Lektura może stanowić wspaniałą okazję do refleksji, inspirować do rozmowy poprzez wybrane teksty, bo, jak zatytułował swoją książkę prof. Ryszard Koziołek, Dobrze się myśli literaturą (Wołowiec 2016).

D K-N: Dziękuję za rozmowę.


   



"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska