Nr 1/2020 (LXIV) ISSN 2083-7321




Anna Jakubicka-Woźny
Jarosław Janyk
Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Opolu

PROGRAM BIBLIOTERAPEUTYCZNY
W świecie emocji i uczuć. Program biblioterapeutyczny dla starszych dzieci przedszkolnych.


Wprowadzenie do tematu:
Emocje to, według definicji Słownika psychologii, subiektywnie doświadczane stany1. Właśnie to mamy na myśli, mówiąc, że miłość, strach, nienawiść, przerażenie są emocjami. Słowo „emocja” pochodzi z łacińskiego emovere – poruszać, pobudzać, podniecać2. Bodźce wywołujące emocje to np. zdarzenia w świecie zewnętrznym lub myśli i wyobrażenia. Różne zdarzenia dla każdej osoby wywołują inne emocje. Pobudzenie emocjonalne jest prawie zawsze postrzegane jako odgrywające rolę w wywoływaniu jakiegoś działania. Emocje to stany doznawane intensywnie3.

Uczucie natomiast, według Słownika psychologii odnosi się do doświadczania, doznawania emocji4.

Tempo współczesnego życia jest coraz szybsze. W pośpiechu dnia codziennego coraz częściej brakuje mam czasu i sił na zaspokojenie wszystkich potrzeb dzieci. Nasi podopieczni dorastają w trzech kręgach: dom rodzinny, najbliższe otoczenie (sąsiedztwo, przedszkole i szkoła) oraz społeczeństwo i jego kultura5. Współcześni rodzice są w trudnej sytuacji. Świat i rozwój ekonomiczny wymuszają na nich ogromne zaangażowanie zawodowe. Mogą więc zapewnić swoim dzieciom coraz mniej czasu, uwagi, pozytywnych wzorców zachowań czy stymulacji intelektualnej, a więc tego, co jest niezbędne do ich prawidłowego rozwoju. Świat dostarcza natomiast coraz więcej tego, co szkodliwe: samotności, przykładów agresji i braku szacunku dla drugiego człowieka6. Rodzice, często nieświadomi zagrożenia, nie wystarczająco chronią dzieci przed złymi wpływami współczesnej kultury. Nie kontrolują tego, co oglądają one w telewizji i w Internecie, ile czasu poświęcają na przebywanie w wirtualnym świecie. Potrzeby emocjonalne, te, których nie widać na pierwszy rzut oka, ale które istnieją, są przesuwane na dalszy plan. Ich niezaspokojenie i nie uregulowanie, z upływem czasu jest coraz bardziej widoczne i będzie stwarzać różne problemy.

Dzieci potrzebują przewodnictwa moralnego, jasnego określenia, co jest dobre, a co złe; poczucia, że są ważne i komuś na nich zależy7. Taką pomoc powinni nieść nie tylko rodzice, ale także przedszkole i szkoła. Ważną rolę w życiu młodego człowieka może odegrać bibliotekarz, który przez umiejętnie dobraną lekturę może rozwinąć wyobraźnię, rozbudzić zainteresowanie otaczającym światem. Może także pomóc poradzić sobie z emocjami, rozwiązywać dziecięce problemy oraz kształtować zasady moralne8.

Program biblioterapeutyczny W świecie emocji i uczuć powstał z myślą o dzieciach w wieku 6 lat, które nie potrafią poradzić sobie z własnymi emocjami i uczuciami: strachem, złością, tęsknotą, zazdrością, niską samooceną i brakiem akceptacji. Jest on skierowany do dzieci niemogących odnaleźć się w grupie rówieśniczej, przeżywających różnego rodzaju lęki. Niezaspokojone i nie uregulowane potrzeby emocjonalne mogą przejawiać się dwojako. Pierwsza grupa dzieci przedszkolnych to te, które nie mają odwagi wyjść do innych, trzymają się z boku, są zamknięte w sobie. Druga to ci, którzy za wszelką cenę chcą zwrócić na siebie uwagę, być w centrum zainteresowania; często hałaśliwi i niezdyscyplinowani. Źródłem zachowań zarówno jednych jak i drugich są problemy związane z niską samooceną.
Program obejmuje 5 spotkań z elementami biblioterapii. Zajęcia mają na celu rozbudzenie u dzieci umiejętności rozpoznawania i wyrażania uczuć własnych i cudzych oraz radzenia sobie z różnymi emocjami, także tymi trudnymi, tj. złością, strachem, zazdrością. Metody i techniki stosowane podczas zajęć mają za zadanie pełnić rolę drogowskazów po świecie uczuć. Przedstawione opowiadanie ma pomóc dzieciom zrozumieć, że strach często jest tylko irracjonalnym wytworem ich wyobraźni. Przedszkolaki, poprzez identyfikację z bohaterem, uświadamiają sobie, że nie są osamotnione w przeżywaniu swoich emocji i trudnościach w radzeniu sobie z nimi. Wyrażanie pozytywnych uczuć i chęć pomocy drugiej, słabszej osobie pomaga uporać się z własnym lękiem. Uczestnictwo w zajęciach pomoże także dzieciom uwierzyć w siebie, w swoje możliwości i zdolności oraz umocnić w sobie przekonanie, że ja też mogę, ja też potrafię, moja praca jest potrzebna, moje emocje są ważne, jestem kimś ważnym.
Wszyscy odczuwamy emocje – czasem złościmy się, smucimy, boimy, cieszymy, zazdrościmy i wstydzimy się. Uczucia są dobre, normalne i pożyteczne. Mówią o naszych potrzebach, dają energię do działania, albo pomagają wycofać się, kiedy jest to słuszne.

Strach ostrzega nas przed zagrożeniem i pomaga uchronić się przed nim. Ważne jest uświadomienie dzieciom, że strach jest naturalny. Każdy z nas czegoś się boi, dorośli również.

Złość mówi nam, że ktoś lub coś nie pozwala nam robić tego, co chcemy, albo dostać to, czego potrzebujemy. Albo, że ktoś chce wyrządzić nam krzywdę. Złość pomaga wówczas znaleźć siłę, by pokonać przeszkodę lub obronić się przed zagrożeniem. Dzieci poznają rodzaje i skutki złości, a także sposoby, jak sobie z nią radzić. Podczas zajęć dzieci przypominają sobie, kiedy najbardziej się złoszczą. Ważne, aby przeżywać swoją złość nie robiąc przykrości i krzywdy innym.

Tęsknota to uczucie, któremu towarzyszy odczuwanie smutku. Pomaga nam w poradzeniu sobie z samotnością, osamotnieniem. Smutek pomaga pożegnać się z tym, co straciliśmy, albo pogodzić się z tym, że niektórych rzeczy nie możemy mieć.

Zazdrość to także uczucie. Czasem zazdrościmy innym tego, co mają, co potrafią, albo jacy są. Zazdrość może być pożyteczna, ponieważ pokazuje, co jest dla nas ważne i czego pragniemy.

Niska samoocena wynika z nieznajomości siebie i swoich mocnych stron. Dzieci poznają sposoby radzenie sobie z niepewnością i wstydem, jaki je ogarnia w trudnych sytuacjach. Otrzymają od innych informację zwrotną o sobie samych i odkryją radość z bycia potrzebnym i bycia razem w grupie.

Cele szczegółowe programu:
- pokonywanie własnego strachu i lęku,
- nauka o tym, czym jest zazdrość,
- ukazanie właściwych zachowań, metod radzenia sobie ze złością; wartości, którymi warto kierować się w życiu,
- pokonywanie uczucia osamotnienia,
- nauka współdziałania w grupie,
- kształtowanie empatii,
- budowanie pozytywnych relacji i wzorów zachowania w grupie rówieśniczej,
- kształtowanie poczucia własnej wartości i akceptacji samego siebie,
- rozwijanie umiejętności rozpoznawania uczuć,
- rozwijanie umiejętności otwartego mówienia o swoich problemach,
- oswajanie z emocjami,
- rozwijanie wyobraźni i aktywności twórczej,
- rozwijanie umiejętności wypowiadania się pracy w grupie,
- tworzenie warunków do rozwijania koncentracji uwagi, pamięci i wyobraźni,
- rozwijanie umiejętności racjonalnego rozwiązywania sytuacji,
- redukowanie lęku poprzez rozwijanie umiejętności innego myślenia o sytuacji wywołującej lęk,
- rozwijanie umiejętności relaksacji,
- budowanie wiary we własne siły przez rozwiązanie sytuacji trudnej emocjonalnie (samowzmocnienie),
- rozwijanie ekspresji ruchowej i plastycznej.

Założenia i cele programu
Program obejmuje 5 scenariuszy zajęć z elementami biblioterapii (strach, złość, tęsknota, zazdrość, niska samoocena).

Przeznaczenie: dzieci przedszkolne w wieku 6 lat.
Czas trwania: czas trwania jednych zajęć to 45 minut.

Częstotliwość spotkań: program obejmuje 5 spotkań, odbywających się cotygodniowo.

Miejsce spotkań: sala przedszkolna umożliwiająca zabawy w kole, zabawy ruchowe oraz miejsce do wykonywania prac plastycznych (stoliki z krzesłami).

Struktura zajęć: Każde spotkanie będzie rozpoczynane zabawą integracyjną, badaniem nastrojów uczestników i przypomnieniem zasad kontraktu (ustalającego zasady pracy na zajęciach), który zostanie zawarty na pierwszym spotkaniu. Wprowadzenie do zajęć odbywać się będzie w formie krótkiego omówienia uczucia uwzględnionego w temacie, w oparciu o określone materiały: obrazki, środki plastyczne, zabawki, rzeczy codziennego użytku i inne dostępne środki. Czytanie tekstu zostanie połączone z rozmową kierowaną i różnego rodzaju zabawami aktywizującymi i twórczymi. Każde spotkanie kończyć będzie czytanie bajki relaksacyjnej, ewaluacja (informacja zwrotna na temat wrażeń z odbytych zajęć) oraz badanie nastrojów uczestników po zakończonych zajęciach.

Metody, formy, techniki, środki, materiały.

Metody:
- rozmowa kierowana,
- głośne czytanie,
- zabawy aktywizujące,
- drama,
- relaksacja.

Formy:
- indywidualne,
- grupowe.

Techniki:
- gry i zabawy twórcze,
- praca plastyczna,
- zabawy ruchowe.

Środki:
- teksty literackie:
M. Molicka, Duch krecik, w: Bajki terapeutyczne cz.2, Media Rodzina, Poznań 2003
M. Staniszewska, Tajemnice tatusiowej szuflady w: www.pacynkowo.edu.pl
J. M. Chmielewska, Muszla, Wydawnictwo Bajka, Warszawa 2013
A. Eriksson, Inne życie, Wydawnictwo EneDueRabe, Gdańsk 2010
M. Makowska, Gdy myszka została aktorką, w: Bajki terapeutyczne, Promyk Słońca, Wrocław 2010.

- bajki relaksacyjne:
B. Bończak, Barwne motyle, www.wodnskierniewice.eu/
E. M. Ziarnik, Bajka o zajączku, szkolnictwo.pl
C. Zubrycka, Bajka na dobranoc, czasdzieci.pl/warszawa/
M. Świtała, Wieczorna opowieść, przedszkole3.hajnowka.pl
M. Zienkiewicz, Zimowy spacer, www.edukacja.edux.pl/p-26409-odpoczynek-w-zimowej-krainie-zajecia-relaksacyjne.php

Materiały:
- obrazki symbolizujące uczucia,
- blok rysunkowy,
- kredki,
- flamastry,
- przedmioty codziennego użytku, zabawki, grzechotki,
- inne materiały wymienione w pozostałych scenariuszach.

Ewaluacja:
- formatywna – po każdym spotkaniu.

Literatura:
Kołyszko W., Tomaszewska J., Garść radości, szczypta złości, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2015.
Koźmińska I., Olszewska E., Z dzieckiem w świat wartości, Świat Książki, Warszawa 2007.
Molicka M., Biblioterapia i bajkoterapia. Rola literatury w procesie zmiany zrozumienia świata społecznego i samego siebie, Media Rodzina, Poznań 2011.
Słownik psychologii, red. Kurcz I., Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2000.

Scenariusze zajęć:
1. Strach ma wielkie oczy. Pokonujemy własne lęki.
2. Już się nie złościmy! Jak sobie radzić ze złością.
3. Tęsknota - co to takiego?
4. Parę słów o zazdrości.
5. Jestem ważny i potrzebny.

1. SCENARIUSZ ZAJĘĆ
STRACH

Tytuł: Strach ma wielkie oczy. Pokonujemy własne lęki.

Cele terapeutyczne:
- uświadamianie dzieciom możliwości pokonywania własnych lęków,
- oswajanie z emocjami,
- rozwijanie wyobraźni i empatii.

Uczestnicy: grupa przedszkolna - 6 lat.

Czas trwania: 45 minut.

Warunki: sala przedszkolna z dywanem umożliwiającym zabawę w kole.

Metody i techniki:
- rozmowa kierowana,
- czytanie i słuchanie tekstu,
- zabawa aktywizująca,
- zabawa ruchowa,
- relaksacja.

Formy:
- indywidualna,
- zbiorowa.

Środki:
- dwie tablice z magnesami,
- kłębek włóczki,
- obrazki, ilustracje,
- różne przedmioty codziennego użytku i zabawki,
- zestaw pieczątek dla dzieci („emotki”),
- teksty biblioterapeutyczne.

Literatura:
M. Molicka, Duch krecik, w: Bajki terapeutyczne cz. 2, Media Rodzina, Poznań 2003.
B. Bończak, Barwne motyle, www.wodnskierniewice.eu

PRZEBIEG ZAJĘĆ
Zawarcie kontraktu ustalającego zasady pracy na zajęciach, w formie plakatu z ilustracjami prezentującymi przykłady zachowania w grupie. Dzieci zatwierdzają zasady kontraktu przybiciem na plakacie specjalnej pieczątki - „emotki” z obrazkiem uśmiechniętej buzi.

Zabawa integrująca
Dzieci siadają w kole. Jeden z uczestników ma w rękach włóczkę. Jego zadaniem jest rzucenie do innego dziecka i podanie swojego imienia. Prowadzący rozpoczyna zabawę, podaje swoje imię rzuca kłębek włóczki do któregoś z uczestników. Gdy każde dziecko trzyma w ręce nitkę włóczki, odplątujemy sieć tzn. ostatnie dziecko odrzuca włóczkę do przedostatniego itd., mówiąc od kogo dostało kłębek i do kogo rzuca, aż dojdzie do prowadzącego.

Określenie nastroju - "mapa pogody- mapa nastrojów". Prowadzący rozdaje dzieciom różne obrazki wyrażające uczucia: radość, znudzenie, obojętność, zdziwienie, grymas niezadowolenia. Każde dziecko wybiera jeden z obrazków. Następnie nauczyciel zbiera je od wszystkich i przykleja na tablicy. Uczestnicy zajęć obserwują przyklejone obrazki i w zależności od tego, których zobrazowanych emocji jest najwięcej, określają "prognozę pogody" na dzisiejsze zajęcia.

WPROWADZENIE DO TEMATU
Nauczyciel przykleja na drugiej tablicy rysunek twarzy symbolizującej strach i pyta chętne dzieci, jakie emocje wyraża ten rysunek. Następnie wszystkie chętne dzieci wskazują, z czym kojarzy im się strach? Nauczyciel wypisuje ich skojarzenia na tablicy i odczytuje wszystkie pomysły.

CZYTANIE TEKSTU: M. Molicka, Duch krecik (fragmenty)

Prowadzący czyta tekst do fragmentu, gdy Piotruś ma wejść do piwnicy , s. 53.

- Co czuł Piotruś, gdy dowiedział się, że ma iść do piwnicy?
- Dlaczego próbował wykręcić się od pójścia w to miejsce?
- Jakie było jego wyobrażenie tego, co miał zobaczyć?

Zadanie aktywizujące – "wesoła piwnica" (praca zbiorowa).

Nauczyciel rozdaje dzieciom wesołe obrazki i symbole. Dzieci mają za zadanie wybrać te obrazki, które ich zdaniem pasują do miejsca, jakim jest piwnica w każdym domu lub mieszkaniu (np. wesołe oczy i uśmiech w ciemności, radosna myszka, uśmiechnięte słoiki na przetwory, wesoły pająk na pajęczynie itp.,). Wśród rozdanych symboli znajdują się obrazki zupełnie niepasujące do sytuacji (kwiatek, pszczoła, słońce, itp.). Dzieci przylepiają wybrane przez siebie obrazki na tablicę, tworząc w ten sposób swoją wesołą piwnicę.

Pytanie prowadzącego:
- czym różni się stworzona przez Was piwnica od tej, którą wyobrażał sobie Piotruś?
- czego w niej brakuje i dlaczego? (prowadzący podkreśla w ten sposób, że duchy nie istnieją i są tylko wytworem wyobraźni).

Zabawa aktywizująca – "orkiestra piwniczna"
Nauczyciel rozdaje dzieciom różne przedmioty (kilka garnków, łyżka, tarka, piszcząca zabawka, drewniana pałeczka, grzechotki, itp.). Dzieci za ich pomocą, próbują odwzorować dźwięki, które ich zdaniem można usłyszeć w piwnicy. Następnie, nauczyciel przeprowadza zabawę aktywizującą- dzieci siadają w kręgu. Każde z nich trzyma w ręku rozdany wcześniej przedmiot. Na znak nauczyciela, wszystkie dzieci po kolei wydają dźwięk za pomocą swojego przedmiotu, tworząc w ten sposób "piwniczną orkiestrę".

Pytania prowadzącego po wykonanych zadaniach:
- co doradzilibyście Piotrusiowi, żeby się nie bał?
- jak dodalibyście mu odwagi?

Czytanie dalszej części bajki.

Rozmowa kierowana:
- kogo spotkał Piotruś w piwnicy?
- co zmieniło się po tym spotkaniu?
- w jaki sposób Piotruś przezwyciężył strach?
- jak zachował się Piotruś po spotkaniu z krecikiem?

Podsumowanie
Po przeczytaniu bajki, nauczyciel zdejmuje z tablicy symbol twarzy symbolizującej strach i pyta, (wskazując na "mapę pogody - mapę nastrojów"), czy "prognoza" się sprawdziła i czy komuś zmienił się nastrój po przeprowadzonych zajęciach? (dlaczego?)

Ewaluacja
Prowadzący prosi o informację zwrotną na temat odbytych zajęć: chętne dzieci mówią, co im się najbardziej podobało na zajęciach i z czego były niezadowolone.

Relaksacja
Dzieci słuchają bajki relaksacyjnej: Beata Bończak, Barwne motyle.

2. SCENARIUSZ ZAJĘĆ
ZŁOŚĆ

Tytuł: Już się nie złościmy! Jak sobie radzić ze złością.

Cele terapeutyczne:

- przybliżenie dzieciom uczucia złości,
- rozwijanie wyobraźni i empatii,
- zapoznanie ze sposobami na rozładowanie złości i negatywnych emocji,
- oswajanie z emocjami,
- rozwijanie umiejętności zmiany swojego zachowania.

Uczestnicy: grupa przedszkolna - 6 lat.

Czas trwania: 45 minut.

Warunki: sala przedszkolna z dywanem, umożliwiającym zabawę w kole.

Metody i techniki:
- rozmowa kierowana,
- czytanie i słuchanie tekstu,
- praca plastyczna,
- zabawa aktywizująca,
- zabawa ruchowa,
- relaksacja.

Formy:
- indywidualna,
- zbiorowa.

Środki:
- tablica z magnesami,
- obrazki symbolizujące złość,
- obrazki, ilustracje,
- papierowa maska symbolizująca złość,
- szuflada,
- obręcze różnej wielkości,
- kartki A4,
- kredki, flamastry,
- płyta CD z muzyką,
- odtwarzacz CD,
- teksty biblioterapeutyczne.

Literatura:
M. Staniszewska, Tajemnice tatusiowej szuflady, w:
M. Świtała, Wieczorna opowieść,

PRZEBIEG ZAJĘĆ
Przypomnienie zasad kontraktu (zawartego na poprzednim spotkaniu) ustalającego zasady pracy na zajęciach i współpracy w grupie.

Zabawa integrująca
Dzieci spacerują w kole w rytm muzyki. Na hasło: „lewa noga”, wszyscy skaczą na jednej (lewej nodze), na hasło: „prawa noga”, wszyscy skaczą na prawej nodze, a gdy nauczyciel mówi: „hop”, wszyscy skaczą obunóż. Następnie nauczyciel utrudnia zadanie, zmieniając kolejność wypowiadanych komend.

WPROWADZENIE DO TEMATU
Określenie nastroju. Nauczyciel rozdaje dzieciom obrazki, na których widnieje uśmiech zadowolenia, grymas niezadowolenia i złości oraz obojętność, znudzenie. Dzieci wybierają jeden z obrazków, który odzwierciedla ich aktualny nastrój (nie pokazują nikomu wybranego przez siebie symbolu), a nauczyciel zbiera je i przykleja je na tablicy. Następnie pyta chętne dzieci (nawiązują jeszcze do zabawy integracyjnej):
- co w wykonywanym ćwiczeniu było dla was najtrudniejsze? (skok na lewej, prawej nodze, czy na obu?- dlaczego?),
- co to znaczy, gdy ktoś wstaje lewą nogą?
- jak nazywa się to uczucie?

CZYTANIE TEKSTU: M. Staniszewska, Tajemnica tatusiowej szuflady.

Prowadzący czyta tekst do fragmentu, gdy bohater opowiadania chowa się w szafie po powrocie ojca do domu.

- jakie uczucie opanowało głównego bohatera bajki?
- w jaki sposób okazywał swoją złość?

Praca plastyczna
Dzieci rysują złość na twarzy głównego bohatera bajki lub symbol złości, która go opanowała.

Nauczyciel pyta dzieci, czy znają sposób na opanowanie złości? Następnie z pomocą nauczyciela wymieniają różnego rodzaju, nieagresywne sposoby na rozładowanie tego uczucia (liczenie do dziesięciu, branie głębokiego oddechu itp.).

Zabawa ruchowa- „złość i jej kulki”.
Dzieci robią kulki z narysowanej przez siebie złości (lub z symboli złości, które poda im nauczyciel - dotyczy dzieci, które nie będą chciały robić kulki ze swojego rysunku.) Rozgrywka odbywa się na dwóch polach (o tym samym obszarze) oddzielonych szarfą. Na jednym polu nauczyciel rozkłada obręcze różnej wielkości. Zadaniem dzieci jest przerzucenie jak największej ilości kulek na drugą stronę, tak by trafić do rozłożonych obręczy, nie przekraczając wydzielonej linii. Zabawa trwa około pięciu minut.

Czytanie dalszej części bajki.

Rozmowa kierowana:
- w jaki sposób tato zareagował na wybuch złości Tomka?
- w jaki sposób udało mu się opanować jego złość?

Podsumowanie – robimy swoją „szufladę złości”.
Nauczyciel przynosi na salę szufladę z jednego z biurek. Dzieci wrzucają wszystkie kulki z wcześniejszej zabawy do „szuflady złości”. Prowadzący pyta ich o nastrój po zajęciach, czy się zmienił? Po udzieleniu odpowiedzi nauczyciel odkleja z tablicy uśmiechnięte buźki wyrażające nastrój dzieci i dorzuca je do szuflady. W ten sposób, podobnie jak bohaterowie bajki, dzieci uświadamiają sobie, że obok negatywnych emocji (jaką jest np. złość), istnieje wiele powodów, by się uśmiechać i cieszyć.

Ewaluacja
Prowadzący prosi o informację zwrotną na temat odbytych zajęć: chętne dzieci mówią, co im się najbardziej podobało na zajęciach i z czego były niezadowolone.

Relaksacja
Dzieci słuchają bajki relaksacyjnej: M. Świtała, Wieczorna opowieść.

3. SCENARIUSZ ZAJĘĆ
TĘSKNOTA

Tytuł: Tęsknota: co to takiego?

Cele terapeutyczne:
- nauka radzenia sobie z poczuciem smutku i osamotnienia,
- oswajanie z uczuciem tęsknoty,
- rozwój empatii i wyobraźni,
- przybliżenie dzieciom wartości, jaką jest przyjaźń.

Uczestnicy: grupa przedszkolna 6 – lat.

Czas trwania: 45 minut.

Warunki: sala przedszkolna z dywanem, umożliwiającym zabawę w kole i ze stolikami.

Metody i techniki:
- rozmowa kierowana,
- czytanie i słuchanie tekstu,
- zabawa aktywizująca,
- zabawa ruchowa,
- relaksacja.

Formy:
- indywidualna,
- zbiorowa.

Środki:
- jedna tablica z magnesami,
- obrazki, ilustracje,
- szablon muszli,
- kredki, flamastry,
- płyta CD z muzyką,
- odtwarzacz CD,
- rekwizyty wchodzące w skład teatrzyku kamishibai lub laptop z rzutnikiem,
- teksty biblioterapeutyczne.

Literatura:
J. M. Chmielewska, Muszla, Wydawnictwo Bajka, Warszawa 2013.
E. M. Ziarnik, Bajka o zajączku, szkolnictwo.pl/index.php?id=PU8852

PRZEBIEG ZAJĘĆ
Przypomnienie zasad kontraktu ustalającego zasady pracy na zajęciach i współpracy w grupie.

Zabawa integrująca
Nauczyciel wita dzieci. Zaprasza do przywitania się z kolegą lub koleżanką stojącymi po prawej i lewej stronie: słowo “cześć” lub “witaj” i imię, podanie ręki.

Określenie nastroju- "mój nastrój – prognoza pogody". Prowadzący rozdaje dzieciom obrazki z czterema porami roku, wyrażające różne uczucia. Wiosna to uśmiech, lato – radość i szczęści,; jesień - znudzenie, obojętność, zima – smutek. Każde dziecko wybiera jeden z obrazków. Następnie nauczyciel zbiera je od wszystkich i przykleja na tablicy. Uczestnicy zajęć obserwują przyklejone obrazki i w zależności od tego, których zobrazowanych emocji jest najwięcej, określają "prognozę pogody" na dzisiejsze zajęcia.

WPROWADZENIE DO TEMATU
Rozmowa z dziećmi na temat uczuć. Jakie uczucia już poznaliśmy na naszych poprzednich zajęciach? Nauczyciel przypomina o czym przedszkolaki dowiedziały się tydzień temu i mówi, że dziś poznamy kolejne uczucie. Zachęca do wysłuchania opowiadania pt. Muszla.

CZYTANIE TEKSTU: J. M. Chmielewska, Muszla.

Prowadzący czyta tekst do fragmentu, gdy bocian Felek odleciał do ciepłych krajów.
Czytanie tekstu połączone jest z teatrzykiem kamishibai, prezentującym ilustracje z książki lub prezentacją multimedialną wyświetloną za pomocą rzutnika (w zależności od posiadanego wyposażenia).

Pytania prowadzącego:
- kogo spotkał bocian Felek?
- jak przyjaciele wspólnie spędzali czas?
- co się stało, kiedy nadeszła jesień?

Zabawa ruchowa przy muzyce - "Idziemy na spacer".
Nauczyciel wyjaśnia, że teraz wybierzemy się na spacer, tak jak bohaterowie opowiadania wybrali się, aby poznać, co znajduje się na końcu lasu. Włącza płytę CD z muzyką. Dzieci swobodnie chodzą po sali. Nauczyciel wydaje polecenia, np.: idziemy po kamieniach, skaczemy po kałużach, wykluwamy się z jajka, jak smoczek Jędrek, skaczemy jak żabki.

Czytanie dalszej części bajki.

Rozmowa kierowana na temat uczucia tęsknoty:
- kiedy tęsknimy, jak się wtedy czujemy?
- jak czuł się smoczek Jędrek?
- jak sobie poradził z tęsknotą?

Nauczyciel mówi dzieciom o tym, jak można radzić sobie z uczuciem tęsknoty, po czym pyta chętnych, czy znają jakieś swoje sposoby jak radzić sobie z tęsknotą i smutkiem.

Przygotowanie do pracy plastycznej: nauczyciel pyta dzieci czy były kiedyś nad morzem, czy widziały różne rodzaje muszli. Wyjaśnia dzieciom, że kiedy przyłożymy ucho do muszli, możemy usłyszeć szum morza. Przypomni nam to wtedy np. czas wakacji spędzonych nad morzem, tak samo jak smok Jędrek mógł pomyśleć o swoim przyjacielu, który poleciał za morze.

Praca plastyczna – kolorowanie muszelki.
Dzieci siadają przy stolikach. Nauczyciel mówi przedszkolakom, że Jędrek dostał muszelkę, która przypominała mu o przyjacielu. Daje każdemu szablon muszelki. Dzieci kolorują swoją własną muszelkę.

Podsumowanie
Nauczyciel, wskazując na "mapę pogody - mapę nastrojów", pyta, czy "prognoza" się sprawdziła i czy komuś zmienił się nastrój po przeprowadzonych zajęciach? (dlaczego?)

Ewaluacja
Prowadzący prosi o informację zwrotną na temat odbytych zajęć: chętne dzieci mówią, co im się najbardziej podobało na zajęciach i z czego były niezadowolone.

Relaksacja
Dzieci słuchają bajki relaksacyjnej: E. M. Ziarnik, Bajka o zajączku.

4. SCENARIUSZ ZAJĘĆ
ZAZDROŚĆ

Tytuł: Parę słów o zazdrości.

Cele terapeutyczne:
- przybliżenie dzieciom uczucia zazdrości,
- kształtowanie i doskonalenie wyrażania własnych emocji,
- rozwijanie wyobraźni i empatii,
- umacnianie poczucia własnej wartości,
- dostrzeganie różnic między ludźmi i ich zaakceptowanie,
- rozwijanie umiejętności zmiany swojego zachowania.

Uczestnicy: grupa przedszkolna - 6 lat.

Czas trwania: 45 minut.

Warunki: sala przedszkolna z dywanem, umożliwiającym zabawę w kole.

Metody i techniki:
- rozmowa kierowana,
- czytanie i słuchanie tekstu,
- zabawa aktywizująca z rekwizytem,
- zabawa ruchowa,
- relaksacja.

Formy:
- indywidualna,
- zbiorowa.

Środki:
- tablica z magnesami,
- piłka, lusterko, duże lustro,
- obrazki, ilustracje,
- różnego rodzaju rekwizyty i przedmioty do wykorzystania podczas zabaw aktywizujących,
- teksty biblioterapeutyczne,
- rekwizyty wchodzące w skład teatrzyku kamishibai lub laptop z rzutnikiem.

Literatura:
A. Eriksson, Inne życie, Wydawnictwo EneDueRabe, Gdańsk 2010.
M. Zienkiewicz, Zimowy spacer, www.edukacja.edux.pl/p-26409-odpoczynek-w-zimowej-krainie-zajecia-relaksacyjne.php

PRZEBIEG ZAJĘĆ

Przypomnienie zasad kontraktu ustalającego zasady pracy na zajęciach i współpracy w grupie.

Zabawa integrująca
Zabawa naśladowcza zatytułowana „Jestem piłką”.
Dzieci stoją w kole, nauczyciel wraz z piłką znajduje się w jego środku. Dzieci zamieniają się w piłki i naśladują wszystkie ruchy, jakie wykonuje piłka poruszana przez nauczyciela:
- nauczyciel odbija piłkę o podłogę w różnym tempie, dzieci skaczą obunóż;
w miejscu w takim samym tempie jak piłka;
- nauczycielka kołysze piłkę, trzymając ją oburącz wysoko nad głową, dzieci kołyszą się na boki w tym samym tempie co piłka;
- nauczycielka kręci piłką jak bąkiem, dzieci obracają się w miejscu;
- nauczycielka toczy piłkę po podłodze, dzieci kładą się i turlają po podłodze;
- nauczycielka wystukuje piłką różne rytmy, dzieci je wyklaskują, itp.

Określenie nastroju. Dzieci w dalszym ciągu siedzą w kole i podają sobie lusterko. Każde dziecko patrzy w lusterko kilka sekund i oddaje je siedzącemu obok dziecku. Nauczyciel pyta chętne dzieci, jaki nastrój oddało ich własne odbicie w lusterku? Dlaczego?

WPROWADZENIE DO TEMATU

Zabawa „dowódca i żołnierze”. Nauczyciel przyjmuje rolę „dowódcy”. Reszta dzieci wciela się w „żołnierzy”. Na polecenie: „hop”, wszystkie dzieci z wyciągniętymi rękami skaczą do góry; gdy pada hasło „siad”, wszyscy kucają, kuląc się w kłębek ; gdy nauczyciel mówi: „krok”, wszyscy robią krok do przodu. Po pewnym czasie stara się zwiększać ilość wypowiadanych poleceń, zmieniając ich kolejność, aby zadanie stało się trudniejsze. Następnie przekazuje „dowództwo” wybranemu przez siebie dziecku i następnemu, tak, by każde z nich pełniło rolę „dowódcy”.

Pytania o odczucia dzieci związane z przebiegiem zabawy:
- dlaczego tak wielu z Was chciało być „dowódcą”?
- co czuliście widząc, że to nie wy, a inne dzieci były „dowódcą”?

Nauczyciel pyta chętne dzieci, czy wiedzą, jak nazywa się to uczucie, po czym krótko wyjaśnia im czym jest zazdrość. Następnie przykleja do tablicy obrazki wyrażające bardzo różne uczucia: grymas niezadowolenia, uśmiech znudzenie, płacz, itp. Chętne dzieci mówią, które obrazki pasują do uczucia, jakim jest zazdrość.

CZYTANIE TEKSTU: A. Eriksson, Inne życie. Czytanie tekstu połączone jest z teatrzykiem kamishibai, prezentującym ilustracje z książki lub prezentacją multimedialną wyświetlaną za pomocą rzutnika (w zależności od posiadanego wyposażenia).

Prowadzący czyta tekst do fragmentu „...teraz rozpoczynam inne życie” (przed „zamianą na mieszkania”).

- co odczuwała dziewczynka myśląc o Mateuszu i jego domu?
- jak wyobrażała sobie jego życie?
- o co była zazdrosna?
- dlaczego chciała się z nim zamienić domami na kilka dni?

Zabawa twórcza – dom Mateusza.
Nauczyciel, wykorzystując teatrzyk kamishibai lub slajdy z rzutnika, prezentuje dzieciom różne obrazki – niektóre z nich symbolizują wyobrażenia dziewczynki dotyczące domu jej kolegi (np. naleśniki, piękne kwiaty, porcelana, ozdoby, meble, mama Mateusza w butach na obcasach, czekoladę, tato z gazetą, itp.), a część z nich symbolizuje coś zupełnie innego. Zadaniem dzieci jest odgadnąć, które obrazki pasują do wyobrażeń domu Mateusza. Każdy prawidłowo odgadnięty symbol nauczyciel przykleja na tablicę. W ten sposób dzieci odwzorowują wygląd domu Mateusza, zgodnie z wyobrażeniami bohaterki bajki.

Pytania prowadzącego:
- podoba się Wam dom Mateusza?
- co najbardziej i dlaczego?

Czytanie dalszej części bajki.

Rozmowa kierowana:
- jak czuła się dziewczynka w domu Mateusza?
- co jej się nie podobało?

(podczas odpowiedzi na to pytanie, nauczyciel zdejmuje z tablicy poszczególne obrazki, a w ich miejsce przykleja ilustracje z czytanej bajki, przedstawiające rzeczywisty obraz domu kolegi dziewczynki - naleśniki z klejącym serem, ciemna noc za oknem, małpie piski, zdenerwowana mama Mateusza, itp.)

Nauczyciel pyta dzieci o ich wrażenia na temat tego, co teraz widzą na tablicy i wyjaśnia, że często wydaje się nam, że mamy powody do zazdrości, bo to, co mają inni nie zawsze jest ładniejsze lub lepsze.

Podsumowanie
Nauczyciel przynosi na salę duże lustro, tak, by widać było w nim wszystkie dzieci. Pyta, czy zmienił im się nastrój w porównaniu z tym, co widzieli przedtem w lusterku.

Ewaluacja
Prowadzący prosi o informację zwrotną na temat odbytych zajęć: chętne dzieci mówią, co im się najbardziej podobało na zajęciach i z czego były niezadowolone.

Relaksacja
Dzieci słuchają bajki relaksacyjnej: M. Zienkiewicz, Zimowy spacer.

5. SCENARIUSZ ZAJĘĆ
NISKA SAMOOCENA

Tytuł: Jestem ważny i potrzebny.

Cele terapeutyczne:
- wzmocnienie poczucia własnej wartości,
- budowanie pozytywnej samooceny,
- rozwój empatii i wyobraźni,
- oswajanie z emocjami,
- poznanie nowych technik plastycznych,
- poznanie swoich zdolności i talentów.

Uczestnicy: grupa przedszkolna 6 – lat.

Czas trwania: 45 minut.

Warunki: sala przedszkolna z dywanem, umożliwiającym zabawę w kole i ze stolikami.

Metody i techniki:
- rozmowa kierowana,
- czytanie i słuchanie tekstu,
- zabawa aktywizująca,
- zabawa ruchowa,
- relaksacja.

Formy:
- indywidualna,
- zbiorowa.

Środki:
- jedna tablica z magnesami,
- obrazki, ilustracje,
- szablony zwierzątek,
- kredki, flamastry,
- kawałki materiału,
- klej,
- nożyczki,
- teksty biblioterapeutyczne.

Literatura:
M. Makowska, Gdy myszka została aktorką, w: Bajki terapeutyczne, Promyk Słońca, Wrocław 2010.
Celina Zubrycka, Bajka na dobranoc, czasdzieci.pl/warszawa

PRZEBIEG ZAJĘĆ
Przypomnienie zasad kontraktu ustalającego zasady pracy na zajęciach i współpracy w grupie.

Zabawa integrująca “Imię i gest”.
Przedszkolaki stoją w kole. Nauczyciel wyjaśnia sposób przywitania się: każdy wypowiada swoje imię i dodaje gest, który wszyscy powtarzają.

Określenie nastroju. Prowadzący rozdaje dzieciom obrazki zwierząt wyrażające uczucia: myszka – radość; sroka – znudzenie; wiewiórka – zdziwienie; niedźwiedź – złość i grymas niezadowolenia. Każde dziecko wybiera jeden z obrazków. Następnie nauczyciel zbiera je od wszystkich i przykleja na tablicy. Uczestnicy zajęć obserwują przyklejone obrazki i w zależności od tego, których zobrazowanych emocji jest najwięcej, określają swój nastrój na dzisiejsze zajęcia.

WPROWADZENIE DO TEMATU Przypomnienie o uczuciach, które dzieci już poznały. Nauczyciel mówi, że dziś poznamy kolejne uczucie. Zachęca do wysłuchania opowiadania pt. “Gdy myszka została aktorką”.

CZYTANIE TEKSTU: Małgorzata Makowska, Gdy myszka została aktorką.

Prowadzący czyta tekst do fragmentu, gdy w lesie pojawiło się ogłoszenie o przesłuchaniu do przedstawienia.

Pytania prowadzącego:
- jakie zwierzątka mieszkały w lesie?
- jak się zachowywały względem myszki?
- jak ją traktowały?
- co czuła myszka?

Rozmowa kierowana:
Nauczyciel przytacza różne przykłady zachowań zwierząt z bajki. Przedszkolaki mają za zadanie określić, czy to zachowanie było właściwe czy nie. Na przykład:
- „ja bym oszalała, gdybym takie piegi miała – powiedziała śmiejąc się wiewióreczka”
- „jestem najsprytniejszy – powiedział słowik”
- „i ten szary kolor, ha ha ha. Nie ma to jak kolorowe piórka – rzekła papuga, rozkładając swoje piękne skrzydła.”
- „… zastanówmy się, czy ktoś z naszych przyjaciół pasuje do podanego opisu (…) a może myszka?- Nie, nie, na pewno nie myszka. Ona jest taka nieśmiała – powiedziała wiecznie rozgadana sroczka”.

Rozmowa o dobrych manierach. Prowadzący podkreśla znajomość przez dzieci zasad dobrego wychowania. Pyta dzieci: Co możemy zrobić, jeśli sprawiliśmy komuś przykrość?

Zabawa ruchowa – "Zwierzątka".
Prowadzący wymienia nazwy różnych zwierzątek występujących w przeczytanej bajce i wydaje polecenia, np.: teraz poruszamy się jak niedźwiedź teraz latamy jak słowik skradamy się jak lis, skaczemy jak wiewiórka, poruszamy się cicho jak myszka itp. Dzieci starają się naśladować ruchy wymienionych zwierząt.

Czytanie dalszej części bajki.

Pytania prowadzącego:
- jakie ogłoszenie pojawiło się w lesie?
- jak zareagowały na ogłoszenie zwierzątka?
- jak zareagowała myszka?
- co poczuła myszka, kiedy dostała główną rolę w przedstawieniu?

Nauczyciel wskazuje dzieciom, że myszka wykazała się odwagą i zrobiła pierwszy krok, tj. podjęła decyzję, że chce zagrać w przedstawieniu i sama zgłosiła się do reżysera lisa. Wzmocniło to jej pewność siebie, a główna rola, którą dostała, przyczyniła się do wzrostu poczucia jej własnej wartości.

Przed zabawą ruchową:
Prowadzący pyta dzieci czy były kiedyś w teatrze? Czy widziały prawdziwe przedstawienie? Czy w przyszłości chciałyby zostać aktorami?

Zabawa ruchowa – "Przedstawienie".
Dzieci swobodnie chodzą po sali, poruszają się zgodnie z poleceniami prowadzącego. Nauczyciel wydaje polecenia dotyczące odgrywania przedstawienia, np.: jesteśmy dyrygentami w orkiestrze; gestykulujemy, ucząc się roli; tworzymy okrąg, trzymając się za ręce; tworzymy dwa okręgi – jeden wewnątrz drugiego; dzieci poruszają się, a kiedy prowadzący powie: „stop”, dzieci, które znalazły się twarzami do siebie, naśladują swoje gesty.

Prowadzący pyta chętne dzieci, w której roli czuły się najlepiej: czy np. jako dyrygent, czy jako osoba pokazująca gesty koledze lub koleżance ze swojej pary, czy może jako osoba odtwarzająca gesty pokazane i wymyślone przez kolegę lub koleżankę? Prowadzący chce w ten sposób podkreślić, że każdy z nas ma jakiś talent.

Praca plastyczna – moje ulubione zwierzątko.
Dzieci siadają przy stolikach. Nauczyciel rozdaje szablony różnych zwierzątek. Przy każdym stoliku znajdują się: kredki, flamastry, kawałki materiału, które można przykleić tworząc collage, klej, nożyczki. Dzieci ozdabiają swoje własne zwierzątko.

Podsumowanie
Po przeczytaniu bajki nauczyciel - wskazując na "mapę nastrojów" - pyta, czy "prognoza" się sprawdziła i czy komuś zmienił się nastrój po przeprowadzonych zajęciach? Czy któreś z dzieci chciałoby zamienić zwierzątko, które wybrało na początku zajęć (dlaczego?)

Ewaluacja
Prowadzący prosi o informację zwrotną na temat odbytych zajęć: chętne dzieci mówią, co im się najbardziej podobało na zajęciach i z czego były niezadowolone.

Relaksacja
Dzieci słuchają bajki relaksacyjnej: C. Zubrycka, Bajka na dobranoc.


[1] Słownik psychologii, red. Kurcz I., Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2000, s. 189
[2] Tamże, s. 189
[3] Tamże, s. 190
[4] Tamże, s. 789
[5] Koźmińska I., Olszewska E., Z dzieckiem w świat wartości, Warszawa, Świat Książki 2007, s. 17.
[6] Tamże, s. 21
[7] Tamże, s. 18
[8] Molicka M., Biblioterapia i bajkoterapia. Rola literatury w procesie zmiany rozumienia świata społecznego i siebie, Poznań, Media Rodzina 2011, s. 125.


   



"Bibliotekarz Opolski" jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Na tych samych warunkach 3.0 Polska